Aile ve Çocuk Eğitimi

ÇOCUĞU DÜNYA SEVGİSİNE MAHKÛM ETMEMEK

«نِعْمَتَانِ مَغْبُونٌ فِيهِمَا كَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ: الصِّحَّةُ وَالْفَرَاغُ»

"İki nimet vardır ki insanların çoğu onlar hakkında aldanmıştır: sağlık ve boş vakit." (Buhârî, Rikâk)

Gazâlî, çocuğun terbiyesini anlatırken şu uyarıyı yapar: Çocuğa altın ve gümüşe, mala ve dünyalığa düşkünlük telkin edilmemeli; bunların sevgisi kalbine yerleştirilmemelidir. Çünkü bu sevgi çocukta kök salarsa, ondan sonra kalbine giren her söz o kökün gölgesinde kalır. (Gazâlî, İhyâ, Riyâzetü's-sıbyân bahsi)

Gazâlî burada dünyayı reddetmeyi öğretmiyor. Öğrettiği şey sıralamadır: Dünya araç kalsın, amaç olmasın.

Bu bugün nasıl bozuluyor? Çoğu zaman farkında olmadan kurduğumuz cümlelerle: "Çok çalış ki iyi para kazanasın." "Adam olursan rahat edersin." Bu cümleler kötü niyetle söylenmez; ama çocuğa hayatın gayesini tarif eder.

Bugün için ölçü: Çocuğunuza bir işi neden yapması gerektiğini anlatırken, verdiğiniz sebebe dikkat edin. Sebep her zaman kazanç olursa, kazanç yoksa iş de olmaz.

Telegram Kanalı

ŞEYTANIN GENÇLERE KURDUĞU TUZAK

«إِنَّ الشَّيْطَانَ يَجْرِي مِنَ ابْنِ آدَمَ مَجْرَى الدَّمِ»

"Şeytan, âdemoğlunda kanın dolaştığı gibi dolaşır." (Buhârî, Ahkâm; Müslim, Selâm)

İbnü'l-Cevzî, şeytanın insanları aldatma yollarını sınıf sınıf anlatır ve gençlere kurduğu tuzağı şöyle tarif eder: Şeytan gence "daha vaktin var, sonra tevbe edersin" der; sonra o "sonra" hiç gelmez. Zira nefis, ertelediği şeye alışır ve erteleme bir alışkanlığa dönüşür. (İbnü'l-Cevzî, Telbîsü İblîs, avâmın aldanması bahsi)

Bu, ergen çocuklarla konuşurken hatırlanması gereken bir tespittir.

Ergenlik, çocuğun "sonra" demeyi öğrendiği çağdır: "Sonra kılarım", "sonra yaparım", "büyüyünce düzelirim." Ve anne baba da çoğu zaman bu ertelemeye ortak olur: "Genç, hele bir olgunlaşsın."

Oysa İbnü'l-Cevzî'nin uyardığı şey tam olarak budur: Ertelenen şey yapılmaz; ertelemenin kendisi huy olur.

Bugün için ölçü: Çocuğunuz dinî bir vazifeyi "sonra" dediğinde, "tamam" demeyin. "Şimdi kısa da olsa yap; sonra uzatırsın" deyin. Az ve şimdi, çok ve sonradan hayırlıdır.

Telegram Kanalı

GECE İBADETİ VE EVİN BEREKETİ

«رَحِمَ اللَّهُ رَجُلًا قَامَ مِنَ اللَّيْلِ فَصَلَّى وَأَيْقَظَ امْرَأَتَهُ فَصَلَّتْ»

"Geceleyin kalkıp namaz kılan ve hanımını da uyandırıp namaz kıldıran kimseye Allah rahmet etsin." (Ebû Dâvûd, Salât; Nesâî, Kıyâmü'l-leyl)

Gazâlî, gece ibadetinin kalbe tesirini anlatırken şunu söyler: Gündüz yapılan ibadette insanlar da vardır; gece yapılanda ise yalnızca Allah vardır. Bu yüzden gece ibadeti ihlâsa en yakın olanıdır ve kalbi en çok yumuşatan ameldir. (Gazâlî, İhyâ, Kitâbü tertîbi'l-evrâd)

Hadisin işaret ettiği şey, ev halkının birbirini hayra çekmesidir.

Bir evde birinin ibadeti diğerini de harekete geçiriyorsa, orada bir bereket vardır. Herkesin kendi başına ve gizli yaşadığı bir dindarlık ise eve sinmiyor demektir.

Çocuk, gece kalkıp namaz kılan bir anne babayı bir kere görürse, o görüntü ömür boyu kalır. Anlatılmasına gerek yoktur; hatta anlatılmaması daha tesirlidir.

Bugün için ölçü: Ara sıra, çocuğunuzun uyanabileceği bir saatte kalkıp namaz kılın. Onu uyandırmayın, çağırmayın. Görürse görsün. Bazı dersler sessizce verilir.

Telegram Kanalı

ANNE BABANIN DUASI

«ثَلَاثُ دَعَوَاتٍ مُسْتَجَابَاتٌ لَا شَكَّ فِيهِنَّ: دَعْوَةُ الْمَظْلُومِ، وَدَعْوَةُ الْمُسَافِرِ، وَدَعْوَةُ الْوَالِدِ عَلَى وَلَدِهِ»

"Kabul olunacağında şüphe olmayan üç dua vardır: mazlumun duası, yolcunun duası ve babanın evlâdı hakkındaki duası." (Ebû Dâvûd, Vitr; Tirmizî, Birr)

Gazâlî, duanın kabulüne vesile olan hâlleri sayarken kalbin kırıklığını ve ihlâsını başa koyar. Ona göre duanın gücü kelimelerde değil, o kelimeleri söyleyen kalbin hâlindedir. Bu yüzden en kısa dua, en ihlâslı anda söylendiğinde en tesirlisidir. (Gazâlî, İhyâ, Kitâbü'l-ezkâr ve'd-daavât)

Bu hadis, anne babanın elindeki en büyük terbiye vasıtasını gösterir ve çoğu zaman en az kullanılan da odur.

Çocuğunu düzeltmek için her yolu deneyen anne baba, bazen yıllarca onun için ciddi bir dua etmemiştir. Oysa terbiyenin yapabileceği bir sınır vardır; duanın sınırı yoktur.

Bugün için ölçü: Bu gece çocuğunuzun adını anarak, ismini tek tek söyleyerek dua edin. Kısa olsun ama içten olsun. Elinizde bulunan en güçlü aleti kullanmadan bırakmayın.

Telegram Kanalı

DİN, AKLIN DİZGİNİDİR

«لَا دِينَ لِمَنْ لَا عَهْدَ لَهُ»

"Ahdi olmayanın dini yoktur." (Ahmed b. Hanbel, Müsned; Beyhakî, Şuab)

Mâverdî, dinin insana iki şey kazandırdığını belirtir: Nefsin arzularına karşı bir dizgin ve toplumun düzeni için bir zemin. Ona göre dinsiz akıl, her şeyi kendi menfaatine göre yorumlar; dinle terbiye edilmiş akıl ise menfaatinin aleyhine de olsa doğruyu seçer. (Mâverdî, Edebü'd-dünyâ ve'd-dîn, edebü'd-dîn bölümü)

Bu tespit, "iyi insan olması yeter, din şart değil" anlayışına bir cevaptır.

İyi insan olmak güzeldir; fakat iyiliğin ölçüsü kişinin kendi aklıysa, o ölçü menfaat karşısında bükülür. Çocuğa "yalan söyleme, çünkü ayıp" demek, çocuk ayıp saymadığı gün biter. "Yalan söyleme, çünkü Allah görüyor" ise hiçbir zaman bitmez.

Bugün için ölçü: Çocuğunuza ahlâk kurallarını sadece toplumsal gerekçeyle değil, Allah'a bağlayarak da öğretin. Toplum değişir; o bağ değişmez.

Telegram Kanalı

ÇOCUĞA CEZA VE ÖDÜL DENGESİ

﴿مَن جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا وَمَن جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلَا يُجْزَى إِلَّا مِثْلَهَا﴾

"Kim bir iyilik getirirse ona on katı vardır; kim bir kötülük getirirse ancak misliyle cezalandırılır." (En'âm sûresi, 160)

Tûsî, çocuk terbiyesinde teşvikin cezadan daha etkili olduğunu belirtir ve şunu söyler: Çocuk, övüldüğü şeyi tekrar eder; azarlandığı şeyi ise gizler. Bu yüzden terbiyeci, iyiliği görüp övmeye, kötülüğü ise ilk seferinde görmezden gelmeye alışmalıdır. Sürekli azarlanan çocuk düzelmez; azarlanmaya alışır. (Nasîrüddin Tûsî, Ahlâk-ı Nâsırî, çocukların terbiyesi bölümü)

Âyetteki oran dikkat çekicidir: İyiliğe on, kötülüğe bir.

Yani Allah, kullarına muamelede iyiliği ödüllendirmeyi cezalandırmaya kat kat üstün tutuyor. Bu ilâhî oran, anne baba için de bir ölçüdür.

Bugün için ölçü: Çocuğunuza günde kaç kere olumlu, kaç kere olumsuz söz söylediğinizi sayın. Oran en az on'a bir olmalı. Tersineyse, çocuk azarı değil, sizi duymayı öğreniyor.

Telegram Kanalı

ANNE BABANIN DUASININ BEREKETİ

«ثَلَاثَةٌ لَا تُرَدُّ دَعْوَتُهُمْ: الصَّائِمُ حَتَّى يُفْطِرَ وَالْإِمَامُ الْعَادِلُ وَدَعْوَةُ الْمَظْلُومِ»

"Üç kişinin duası reddedilmez: İftar edinceye kadar oruçlunun, âdil imamın ve mazlumun duası." (Tirmizî, Deavât; İbn Mâce, Sıyâm)

İbnü'l-Cevzî, oğluna kendisi için nasıl dua ettiğini anlatır ve şunu belirtir: Anne babanın çocuğu için ettiği dua, çocuğun göremediği bir sermayedir. Nice insan vardır ki, kendi ameliyle değil, anne babasının duasıyla korunmuştur. Bu yüzden anne baba, çocuğunun terbiyesinde nasihatle yetinmemeli, secdede de çocuğunu anmalıdır. (İbnü'l-Cevzî, Leftetü'l-kebid ilâ nasîhati'l-veled)

Hadis, oruçlunun duasının reddedilmediğini söylüyor. Bu, anne baba için somut bir fırsat sunar.

Ramazan'da iftar öncesi birkaç dakika, çocuğunuzun adını anarak dua etmek. Ne bir kurs, ne bir kitap, ne bir yöntem gerektiriyor. Sadece hatırlamak.

Bugün için ölçü: Oruçlu olduğunuz her gün, iftar öncesinde çocuğunuz için ismiyle dua edin. Nasihatiniz kulağına ulaşır; duanız Rabbine ulaşır.

Telegram Kanalı

SAÇIN AĞIRLIĞINCA SADAKA

«احْلِقِي رَأْسَهُ وَتَصَدَّقِي بِوَزْنِ شَعْرِهِ فِضَّةً عَلَى الْمَسَاكِينِ»

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Hz. Fâtıma'ya şöyle buyurdu: "Onun saçını traş et ve saçının ağırlığınca gümüşü fakirlere tasadduk et." (Ahmed b. Hanbel, Müsned; Beyhakî, Sünen)

İbn Kayyim, akîka merasiminin bir parçası olan bu uygulamayı açıklarken şunu belirtir: Çocuk daha yedi günlükken onun adına bir sadaka verilmekte, böylece hayatı bir iyilikle açılmaktadır. Bu, çocuğun sadece alan değil, veren tarafta da bir yeri olduğunu ilan eder. (İbn Kayyim, Tuhfetü'l-mevdûd, akîka ve traş babı)

Bu uygulamanın mantığı çok inceliklidir: Çocuk henüz hiçbir şey yapamazken, onun adına bir hayır işlenmektedir.

Yani vermek, o çocuğun hayatına kendisinden önce girmiştir.

Bugün çocuklar için harcanan meblağlar büyük; fakat çocuklar adına verilen sadakalar çoğu evde hiç yok.

Bugün için ölçü: Çocuğunuzun adına düzenli, küçük bir sadaka belirleyin. Ayda bir olsun, az olsun. Ve büyüdüğünde ona söyleyin: "Sen daha konuşmazken senin adına veriliyordu."

Telegram Kanalı

KALBİN AYNASI VE KARA LEKELER

«إِنَّ الْعَبْدَ إِذَا أَخْطَأَ خَطِيئَةً نُكِتَتْ فِي قَلْبِهِ نُكْتَةٌ سَوْدَاءُ»

"Kul bir hata işlediğinde, kalbine siyah bir nokta konur." (Tirmizî, Tefsir; İbn Mâce, Zühd)

Gazâlî, kalbi cilalı bir aynaya benzetir. Ona göre bu ayna, üzerine düşen hakikatleri yansıtacak kadar parlak yaratılmıştır; fakat günahlar üzerinde pas bırakır ve pas arttıkça ayna göstermez olur. İnsanın hakikati görememesi çoğu zaman aklının yetersizliğinden değil, aynasının paslanmasındandır. (Gazâlî, İhyâ, Kitâbü acâibi'l-kalb)

Çocuk terbiyesindeki karşılığı çok inceliklidir.

Çocuk küçükken bu ayna neredeyse tertemizdir. Bu yüzden çocuklar yalanı, haksızlığı ve ikiyüzlülüğü şaşırtıcı bir keskinlikle fark eder. Size "ama sen de öyle yapıyorsun" dediğinde kızmayın; aynası henüz temiz olduğu için görüyor.

Bu hassasiyeti korumanın yolu, evde küçük haksızlıkları normalleştirmemektir. Çünkü ilk pas oradan başlar.

Bugün için ölçü: Çocuğunuz sizde bir tutarsızlık fark ettiğinde savunmaya geçmeyin. Kabul edin. O kabul, aynasını temiz tutar.

Telegram Kanalı

ÇOCUĞA DÜNYA HIRSINI ÖĞRETMEMEK

«يَهْرَمُ ابْنُ آدَمَ وَيَشِبُّ مِنْهُ اثْنَانِ: الْحِرْصُ عَلَى الْمَالِ وَالْحِرْصُ عَلَى الْعُمُرِ»

"Âdemoğlu yaşlanır, fakat onda iki şey gençleşir: Mala hırs ve ömre hırs." (Buhârî, Rikāk; Müslim, Zekât)

İbnü'l-Cevzî, dünya hırsının en tehlikeli yönünün fark edilmemesi olduğunu belirtir ve şunu söyler: İnsan hırsını ihtiyaç sanır; her elde ettiğinde bir sonrakine ihtiyacı olduğunu düşünür. Ve bu, ömrün sonuna kadar sürer. Hırs, yaşla azalmaz; artar. (İbnü'l-Cevzî, Saydü'l-hâtır)

Bu, çocuğa yetinmeyi neden küçük yaşta öğretmemiz gerektiğini açıklar: Çünkü sonra öğrenilemez.

Hırs, yaşla birlikte büyür. Küçükken "bir tane daha" diyen çocuk, büyüdüğünde "biraz daha" der ve o "biraz" hiç bitmez.

Bugün için ölçü: Çocuğunuza küçük yaşta "yeter" demeyi ve "yeter" duymayı öğretin. Bu, cimrilik değil; ömür boyu sürecek bir hırsın önünü kesmektir. Yaşlanınca kesilmez.

Telegram Kanalı