Sharqshunos tarixchi

Fransuz tarixchisi Marc Ferroning “Comment on raconte l'histoire aux enfants à travers le monde entier” (“Dunyoning turli mamlakatlarida bolalarga tarix qanday o‘rgatiladi”) nomli kitobini o‘qishni davom ettiryapman. Kitob nomidan ham mazmuni anglashiladi: Ferro turli mamlakatlarning maktab tarix darsliklarini o‘rganib chiqib, ulardan qisqacha xulosalar tayyorlagan. Shu orqali bolalarning ongiga yoshlikdan qanday mafkuraviy qarashlar singdirilishi ko‘rinadi.

Quyidagi parcha esa 1960–70-yillarda Angliya maktablarida o‘quvchilarga Britaniyaning Hindistondagi mustamlakachilik siyosati qanday tushuntirilganini ko‘rsatadi. Bugun o‘sha avlod vakillari 60–70 yoshda. Shunday ekan, ularning ayrimlari Hindistondan Angliyaga bo‘layotgan migratsiyani qanday qabul qilayotganini tasavvur qilish mumkin: ularning ongida hindlar uzoq vaqt “ikkinchi darajali xalq” sifatida tasvirlangan edi. Biroq Hindiston musulmonlari — masalan, hozirgi pokistonliklar — inglizlar nazarida nisbatan yuqoriroq baholangan.

O‘sha davr maktab tarix darsligidan quyidagi jumlani keltiradi:
“Hindistonni tushunishga urinmaslik kerak. Hindiston xuddi ayolga o‘xshaydi: u tushunishni emas, balki qat’iy qo‘llikni talab qiladi."
Inglizlar hindlarda britaniyaliklarga xos uch sifat yetishmaydi deb hisoblashardi: jismoniy kuch, intizom va tashkiliy qobiliyat. Ular bu sifatlarga ega bo‘lmaguncha, ularga bolalardek munosabatda bo‘lish kerak edi: qat’iy, ammo adolatli tarzda, kuch namoyish etgan holda. Buni qo‘zg‘olondan keyin lord George Curzon amalga oshirgan deb tasvirlashgan. Shundan so‘ng savdogarlar va do‘konlar Hindistoni o‘rniga harbiy paradlar Hindistoni va The Lives of a Bengal Lancer filmidagi “uch bengal ulanlari” obrazi paydo bo‘ladi; filmda bosh rolni Douglas Fairbanks Jr. ijro etgan.

Darhaqiqat, Hindiston inglizlar tiklagan birlik orqali erkinlikka intilgan sari, inglizlar bengalliklar bilan marathilarni, musulmonlar bilan hindularni, sikxlar bilan rajputlarni yanada keskinroq ajrata boshlashdi. Albatta, ular musulmonlarga ma’lum darajada ustunlik berishardi, chunki ularni Hindistonda hukmronlik qilish borasidagi o‘z salaflari deb bilishardi.
“Ular (musulmonlar) otni juda yaxshi minishardi va poloni a’lo darajada o‘ynashardi” - deb yozgan Arthur Steele o‘z hikoyalarida.

Yana ham diqqatga sazovor jihat shundaki, garchi buyuk qo‘zg‘olon tashkilotchilari hindular bo‘lgan bo‘lsa-da, ingliz hikoyalarida aynan musulmonlar doimo faol harakat qiluvchi insonlar sifatida namoyon bo‘ladi. Ingliz tasavvurida hind, ayniqsa bengallik, ishonib bo‘lmaydigan sust va passiv mavjudot sifatida gavdalanadi. Rudyard Kipling novellasida
muhim vazifa topshirilgan bengallik ilk tahdiddayoq qochib ketadi — u xavf oldida o‘zini boshqara olmaydigan shaxs sifatida tasvirlanadi.”

Davomi bor...

Kanalga obuna bo‘ling
🖌@Sharqshunos_tarixchi

​​100 yilda 125 inqilob, yiliga 1,25 ta.

Rus olimlari nihoyat XX asrning barcha inqiloblarini tizimlashtirishdi va ularning har biri kamida olti yil davom etadigan beshta to'lqinni yaratdi. Inqiloblar faqat Rusiya hududi emas dunyo miqiyosini qamrab oladi.

Birinchi inqilobiy to'lqin (1905-1911) ikki yo'nalish bilan bog'liq: 1) mamlakatning siyosiy modernizatsiyasi (Rossiya va Usmonli imperiyalarida bo'lgani kabi) va 2) vayron qilingan davlatning zamonaviy davlatga aylanishi (Xitoyda 1911 yildagi kabi).

Ikkinchi to'lqin (1917-1923) Birinchi jahon urushidan keyin zaiflashgan Yevropada sodir bo'ldi. Imperiyalar qoldiqlarida xalqlar o'z milliy davlatlarini to'pladilar. Bu mustaqillik uchun kurash to'lqinning asosiy tendensiyasiga aylandi. Kommunistik inqiloblarning uchligi faqat bitta uzoq muddatli loyihaga - SSSRga olib keldi.

Uchinchi to'lqin (1930-1938), eng uzuni, Buyuk Depressiya va fashizm va natsizmning mashhurligining keskin o'sishi bilan bog'liq. Bu davrda inqiloblarning asosiy qo‘zg‘atuvchilari milliy radikallar edi.

Inqiloblarning to'rtinchi to'lqinini (1943-1949) ishonch bilan kommunistik to‘lqin deb atash mumkin. Sotsializm g'oyalari aql bovar qilmaydigan yuksalishda edi, bu SSSR uchun foydali edi. Butun Yevropada xalq noroziligi va vayronagarchilik to'lqinida sotsialistik rejimlar o'rnatildi, bu tabiiy ravishda diagrammaning qizil rangga aylanishiga olib keldi.

Beshinchi to'lqin (1989-1996) Xantingtonning fikricha, demokratlashtirish to'lqinlaridan bir narsa - kommunistik blok parchalanishi boshlandi. SSSR, Yugoslaviya va Chexoslovakiya milliy va antikommunistik inqiloblar natijasida parchalandi.

E'tibor bering, har bir to'lqin umumiy omillarga va shunga o'xshash tetikliklarga ega. Inqilobiy xususiyatlari bo'yicha Hatto bir-biridan uzoq mamlakatlar ham mafkuraviy va qisman texnologik jihatdan bir-biriga mos keladi. Fitna nazariyotchilari "hamma narsa aniq, umumiy inqilobiy texnologiyalar gegemon manfaatlariga mos keladi" deyishni yaxshi ko'radilar, lekin hamma narsa juda oddiy bo'lsa edi.

©Manba: Rossiya "ВОСТОК" jurnali 2023-yil.

Kanalga obuna bo‘ling
✒️@Sharqshunos_tarixchi

✝️Protestantlar katoliklarga qaraganda ko‘p kitob o‘qigani uchun rivojlanganmi? Fransuz tarixchisi Filipp Aries o‘zining "Shaxsiy hayot tarixi" nomli asarida Yangi davrda protestantlar va katoliklar o‘rtasida kitoblarga egalik qilish darajasida katta tafovut…

🇰🇷🇨🇳NEGA JANUBIY KOREYA VA XITOYDA AYOLLAR TURMUSHGA CHIQISH VA FARZANDLI BO‘LISHNI KESKIN KAMAYTIRMOQDA?

G‘arb demograflari orasida Janubiy Koreyada 30–34 yoshdagi ayollarning 77 foizi turmush qurmagan degan ma’lumotga duch keldim. Hozirda ushbu tendensiya Xitoydagi ayollar orasida ham, avvalo yirik megapolislarda, kuzatila boshlamoqda.

G‘arb demograflari Sharqiy Osiyoda nima sodir bo‘layotgani, nima sababdan 40 yoshgacha bo‘lgan ayollarning katta qismi endilikda na turmush qurishni, na farzand ko‘rishni istayotgani haqida bahslashmoqdalar.

Bu boradagi umumlashtirilgan javob shuki:
emansipatsiyaning haddan tashqari tez kechishi, jamiyatning qishloq hayot tarzidan shahar hayotiga, patriarxal tuzumdan postmodern jamiyatga keskin va jadal o‘tishi bunga sabab bo‘lgan.

Bularning barchasi tom ma’noda bor-yo‘g‘i bir necha avlod ichida sodir bo‘ldi. G‘arb mamlakatlari esa bu yo‘lni asta-sekin, so‘zning haqiqiy ma’nosida, bir necha asr davomida bosib o‘tgan. Shu sababli G‘arb jamiyatlarida bu jarayon davomida jinslar o‘rtasidagi, shuningdek, jinslar va jamiyat o‘rtasidagi ko‘plab muammolar asta-sekin yumshatilib, muhokama qilinib va ma’lum darajada hal etib borilgan.

Mazkur yondashuvning to‘g‘riligini ayni mintaqadagi Yaponiya misoli ham ko‘rsatadi. Bu mamlakatda nikoh tuzish va tug‘ilish ko‘rsatkichlari Janubiy Koreya, Xitoy hamda Tayvandagiga nisbatan yuqoriroq. Yaponiyada G‘arblashtirishga qaratilgan islohotlar 1860-yillardan boshlangan va modernizatsiya jarayoni nisbatan bosqichma-bosqich kechgan. Holbuki, Janubiy Koreyada bunday jarayonlar asosan faqat 1970–1980-yillardan, Xitoyda esa 1990–2000-yillardan boshlab, nihoyatda tez sur’atlarda amalga oshirilgan.

Kanalga obuna bo‘ling
🖌

#тавсия

Бу дунёда ҳамма нарса жуда ўзгарувчан. Ҳозир АҚШда кинода қора танли бош қаҳрамон бўлмаса, кино ижодкорлари танқид ёмғири остида қолиб кетиб, хонавайрон бўлиши мумкин. Лекин бор-йўғи 55 йил муқаддам бу мамлакатда ирқий сегрегация нормал ҳолат ҳисобланган. Бугун бутун дунё миқёсида демократия жандармига айланган мамлакатда ярим аср муқаддам бу қадар мантиқсиз ва ғайриинсоний қонун-қоидалар мавжуд бўлганини, улар норма сифатида қабул қилинганини тушуниш, қабул қилиш жуда қийин. 1960-йилларгача жанубий штатларда қора танлилар жамоат транспортининг бошидаги тўрт қатор ўриндиқларига ўтира олмас эди (улар бўш бўлса ҳам); жуда кўплаб мактаблар, университетлар, қаҳвахоналар, энг бой ресторанлар, меҳмонхоналар қора танлиларни қабул қилмасди; қора танлилар иш топиши амри маҳол эди; ҳатто қора танлиларнинг оқ танлилар билан оила қуриши тақиқланган эди. Ривожланган, бой, маданиятли Америкада.

Сегрегация мавзусини реал фактлар асосида, жуда бадиий, жуда самимий, санъаткорона очиб берган “Яшил китоб” https://www.imdb.com/title/tt6966692/ тавсия қилмоқчиман. Бу ҳам ўтмиш контексти билан танишиш, ҳам бугунги АҚШдаги афроамерикаликларнинг агрессив чиқишларига сабаб нималигини тушуниш, ҳам ҳақиқий санъат асари бўлган фильмдан эстетик завқ олиш имкониятидир. “Яшил китоб” – блокбастер эмас, кўнгилочар фильм эмас, у айнан санъат асари. Оператор иши, актёрлар ижроси, сценарий ва режиссура буни таъминлаган. Айни пайтда у содда, тушунарли, санъаткорона мажозларсиз ва артхаусга хос приёмларсиз олинган, яъни ҳеч қандай томошабинни зериктриб қўймайди.

Дон Ширли – реал шахс. У, қора танли бўлишига қарамай, классик мусиқани маҳорат билан ижро этган. У ўз ихтиёри билан жанубий штатлар бўйлаб турнега чиққан. Жанубий штатларда ўз хавфсизлигини таъминлаш учун Тони Валелонга исмли соқчини ёллаган. Лекин Валелонга уни фақат кўчабезориларнинг маиший ирқчилигидан асрай олган холос; унинг санъатини олқишлаб, сўнг ўзи кирадиган ҳожатхонага киришига рухсат бермайдиган сипо аслзодаларнинг иккиюзламачилигидан ва идеологик ирқчилигидан асрай олмаган. Фильм буни жуда маҳоратли ва аччиқ саҳналарда очиб берган.

Кўриш шарт бўлган фильм. Мабодо ўрта сифатдаги бепул русча дубляж бўлаверади десангиз, https://vip.zagonka.tv/video/43018-3_zelenaya-kniga-2018-online.html бор.

Яна бир гап. Жанубий штатларда сегрегация ҳали бутунлай тугатилгани йўқ. Илгари сегрегация қонунлар билан мустаҳкамланган бўлса, ҳозир у ёзилмаган қонун сифатида баъзи университетларда, мактабларда, ташкилотларда амал қилишда давом этмоқда.

https://t.me/AsanovEldar

📜 #tarixiy_iqtibos

“Bilimsizlik aslida butparastlikdir. Chunki u fikr paydo qilmaydi, balki yukinadigan sanamlar yasaydi.”

— Molik ibn Nabiy

“O‘qimaydigan ummat vaqtidan oldin o‘ladi.”

— Molik ibn Nabiy

✅

✈️Men doim kuzatadigan xorijiy telegram kanlda bir tahlilga ko'zim tushdi. Unda aytilishicha Markaziy Osiyo respublikalari aholisining ma‘lum qismini Rossiyaga ishlash uchun yubormasa, mahalliy iqtisodiyotlar shunchaki qulab tushadi.

Endi bunga oid ma’lumotlarni ko‘rib chiqaylik:

🐜📌«Xalqaro migratsiya tashkilotining 2024-yil kuzida e’lon qilingan so‘nggi hisobotiga ko‘ra, pul o‘tkazmalari Tojikiston davlatining umumiy Yalpi ichki mahsulotining (YAIMning) 51 foizini, Qirg‘iziston YAIMIning 31 foizini va O‘zbekiston YAIMI ning 18 foizini tashkil qiladi.

🏦Va ushbu pul o‘tkazmalarining asosiy qismi Rossiyaga to‘g‘ri keladi. Jahon banki ma’lumotlariga ko‘ra, Markaziy Osiyo davlatlariga o‘tkazilgan pul o‘tkazmalarining qariyb 80 foizi oziq-ovqat mahsulotlariga va uy-joy sharoitlarini yaxshilashga, yana 10 foizdan sog‘liqni saqlash va ta’limga sarflanadi». (Manba: Fomin va Averyanov, Moskva davlat universiteti — «Vestnik RUDN. Siyosatshunoslik» jurnali, 2025-yil, №2)

🇹🇯🇹🇯Masalan Agar Tojikistonga Rossiyadan pul o‘tkazmalari to‘xtab qolsa aholisining aksariyati yeyishga oziq-ovqati qolmay, ochlikdan o‘la boshlashi ehtimoli mavjud.

🇷🇺🇷🇺🇺🇦Masalaning yana bir jihati shundaki, Rossiya-Ukraina urushi boshlanishi bilan Markaziy Osiyo davlatlarining Rossiya uchun «tranzit mamlakatlar» sifatidagi roli ham oshdi. Ular orqali sanksiyalar ostidagi tovarlar Rossiyaga yetkazib berilmoqda. Natijada ushbu mamlakatlar iqtisodiyoti Rossiyaga yanada kuchliroq bog‘lanib qoldi:

🇺🇿🇹🇯🇰🇬«Yevropa Ittifoqi va AQSh tomonidan Rossiyaga nisbatan qo‘llanilayotgan sanksiyalar bosimi sharoitida Markaziy Osiyoning birorta davlati Rossiyaga qarshi sanksiyalar joriy etmadi. Natijada O‘zbekiston va Qirg‘iziston Rossiyaga ko‘plab turdagi tovarlar eksportini sezilarli darajada oshirishga muvaffaq bo‘ldi. Bu esa ularga YAIMni oshirish, transport infratuzilmasini rivojlantirish va logistika tizimini yaxshilash imkonini berdi.

💸2022-yilda O‘zbekistondan Rossiyaga eksport 52,6 foizga, Qirg‘izistondan Rossiyaga eksport esa 172 foizga oshdi».
Bundan tashqari, Markaziy Osiyo mamlakatlari «Rossiyaning autsorsing asosidagi tug‘ruqxonasi»ga aylanib qoldi. Mintaqadagi uch davlat har yili jami 1 millionga yaqin kishini mamlakat tashqarisiga chiqarib yuborishi kerak bo‘ladi va ularning 80–90 foizi Rossiyaga yo‘naladi.
Ushbu ma‘lumotlarni qanday qabul qilish o‘zingizga havola

Kanalga obuna bo‘ling
🖌

https://telegra.ph/file/4c2bbe14ac9e357b1faa6.jpgOLTIN DAVR HAQIDA ERTAKLAR

⏳Har bir xalqning “milliy” tarixida “oltin davr” deb taʼriflanuvchi vaqt oraligʻi bor. Oltin davr konsepsiyasi muhim siyosiy va psixologik vazifani bajaradi, shu bois siyosiy va madaniy elita tomonidan qattiq qoʻllab-quvvatlanadi va zoʻr berib targʻib etiladi.

🇷🇺Oltin davrning oʻzi nima ekanligini bilib olaylik. Sodda qilib tushuntirganda, bu muayyan xalq va yoki davlat tarixining eng gullab-yashnagan pallasidir. Harqalay, rasmiy tarixchilik odamlarga shuni uqtirishga harakat qiladi. Masalan, tojiklarda Somoniylar davri, oʻzbeklarda Temuriylar davri, Ruslarda Pyotr I davri mana shunaqa davr hisoblanadi.

🔑Rasmiy tarixga oltin davr konseptini kiritishdan maqsad, avvalo, odamlarga “biz bir paytlar buyuk boʻlganmiz, dunyoni boshqarganmiz” degan messijni yetkazishdir. Bu millatni birlashtiruvchi umumiy tarixiy kapital va milliy iftixor tuygʻusini keltirib chiqarishi kerak. Jamiyat qoloq boʻlsa, oltin davr haqidagi ertaklar yanada kuchliroq psixologik taʼsirga ega boʻladi: bugungi kundagi qoloqlik, vayronalik va qashshoqlikni koʻrgan odamlar oʻtmishdan ovunchoq qidiradi, “qani endi u mard-u maydonlar?” deb oʻtmish nostalgiyasiga berilib ketadi (hatto bu oʻtmish toʻqib chiqarilgan boʻlsa ham), bugundan uzilib, tarix qaʼriga choʻmadi; baʼzan fanatizm shu darajaga yetadiki, buyuk oʻtmishni shubha ostiga olsang, seni sazoyi qilishga tayyor boʻlishadi.

🧿Aslida-chi? Akademik fan oltin davr konseptiga shunchaki siyosiy mazmunga ega mifologema sifatida qaraydi va uni jiddiy qabul qilmaydi. Akademik fanning postulatlari quyidagilar hisoblanadi:

📈- Insoniyat tinimsiz ravishda rivojlanib bormoqda; alohida davlatlar yoki mintaqalar miqyosida olib qarasa, tarix siklik borishi, tushish va koʻtarilishlar boʻlishi mumkin, lekin barcha mintaqalarning umumiy tarixini tahlil qilsak, umumiy hisobda oʻsish, taraqqiyot tinimsiz davom etmoqda;

📊- Insoniyatning adadi tinimsiz oʻsmoqda. Hech qachon odamlarning soni bugungidan koʻp boʻlmagan. Yaqinda bu koʻrsatkich yanada oʻsadi. Koʻp odam koʻp ishchi kuchi, koʻproq moddiy boylik, koʻproq yangi gʻoya, ko‘proq rivojlanish demakdir;

🧰 - Insoniyat tinimsiz ravishda moddiy boyligini oʻstirmoqda; tarixda hech qachon insoniyat, umumiy hisoblaganda, bugungichalik boy boʻlmagan. Bugun moddiy boyliklar har qachongidan koʻproq;

📚 - insoniyatning umumiy axloqiy qiyofasi va madaniyati tinimsiz ravishda oʻsib bormoqda. Albatta, hozir maʼnaviyatchilar yugurib kelib, qadimda odamlar axloqli boʻlganini, bugun buzilib ketganini uqtira boshlaydi, lekin oʻtmishda ham bunaqa maʼnaviyatchilar yetarli boʻlgan; innaykeyin, axloq deganda faqat ishton-toʻshak masalasi emas, insonlarning bir-biriga munosabati, samimiyati, hurmati, oʻzaro yordam, xayriya, tabiatni asrash, diniy bag'rikenglik, san‘atni sevish kabilar tushuniladi. Bu masalada insoniyat hech qachon hozirgidek faol va axloqli boʻlmagan;

💉- Insoniyatning sogʻligʻi tinimsiz ravishda yaxshilanib bormoqda, sanitariya va gigiyena masalalari yaxshilanib bormoqda, shu bois odamlarning soni qisqa muddatda nihoyatda katta oʻsishga erishdi. Oʻnta boladan bittasi tirik qolishi, odamlar shamollashdan qirq yoshida oʻlib ketishi, janglarda yoki ochlikdan halok boʻlishi qoida emas, istisnodir. Oʻtmishda esa bu odatiy hol boʻlgan. “Avvalgi odamlar sogʻlom boʻlgan”, deydiganlarga ishonmang, shunchaki oldin kasalliklarning koʻpini bilishmagan.

📞- Insoniyat texnik, madaniy, ilmiy, iqtisodiy jihatdan tinimsiz oʻsib, taraqqiy etib bormoqda. Hozirgi texnologiyalar ilgari boʻlmagan. Hozirgi biror oʻrtacha davlat qoʻshini ham bemalol Rim imperiyasi qoʻshinini magʻlub eta olardi;

🔭- Insoniyatning fikrlashi yaxshilanib bormoqda, kishilik jamiyatida mavjud fikrlar, gʻoyalar, ideologiyalar oʻsib, rivojlanib bormoqda. Bugungi siyosiy, falsafiy va axloqiy qarashlar ilgarigilaridan ancha yuksak va mukammaldir. Kelajakda balki undanam mukammalari paydo boʻlar.

🚀

🤔
AQSh nega kuchli, Yaponiya nega boy, Shvetsariya nega farovon, Saudiya, Qatar, BAA nega hashamatga to'la? Xitoy nega jadal rivojlanyapti?
Sababi ularda "rasxodchi" Armiya yo‘q (yoki rivojlanib olginigacha bo‘lmagan).

Rossiya nega o‘nglanolmaydi? Shimoliy Koreya nega qashshoq? Afg‘oniston, Pokiston, Sudan, Eron nega iqtisodiy jihatdan jozibador emas?
Sababi bu davlatlarda Armiya "rivojlangan" ya'ni YAIMning aksariyat qismi harbiy tuzilmalarga ketadi?

👍 bosamiz va batafsil misollar bilan tushuntirilgan maqolani o'qiymiz.

Kanalga obuna bo‘ling
🖌

🍼 http://telegraph.controller.bot/files/1903376930/AgACAgIAAxkBAAIuemn07JGKSdEPXSU7sJcVSrCwyxr2AALFE2sbW4OoS0zFbc037N74AQADAgADeQADOwQEng keng tarqalgan kontratseptsiya (xomiladorlikdan asranish) usullaridan biri haqida shunday ma’lumot uchraydi:

🤱🌟“F.V. Gilyarovskiyning guvohliklariga ko‘ra, 1860-yillarda homiladorlikning oldini olishga intilgan dehqon ayollari emizish muddatini «qonuniy me’yor – ikki buyuk ro‘za davridan ham ortiq» davom ettirganlar, ya’ni ikki yildan ko‘proq vaqt emizganlar.
«Onalar bolani to‘rt, hatto besh yoshgacha emizishda davom etadilar, ba’zan begona bolalarni, hatto tishsiz kuchukchalarni ham emizadilar; o‘z sutini turli usullar bilan ajratib olish hollari ham, bundan ham g‘ayritabiiyroq amaliyotlar ham kuzatiladi».

😂Mazkur amaliyot 1920-yillargacha ham saqlanib qolgan. «Bolani o‘zi uyalib qolguncha emizadilar — to‘rt, besh, hatto yetti yoshgacha» Sinkevich Sinkevich, 1929.

🤰Ushbu usul ma’lum darajada ayollarni qayta homilador bo‘lishdan himoya qilgan, chunki rus shifokorlarining ma’lumotlariga ko‘ra, emizish davrida ayollarning taxminan 80 foizida hayz ko‘rish kuzatilmagan.”

🤩Yuqoridagi gaplarimga bir shifokorning yana bir gapini aytishim mumkin:
«Umuman olganda, barcha sutemizuvchilarda bir muayyan biologik qonuniyat mavjud: emizish jarayoni sut tishlarining doimiy tishlarga almashishi bosqichida tabiiy ravishda yakunlanadi. Bu tabiatda deyarli barcha sutemizuvchilarga xos holat (dengiz sutemizuvchilaridan tashqari).
🤩“Sut tishlari” atamasi ham aynan shundan kelib chiqqan — ular emizish davrida faoliyat ko‘rsatadi. Shunday ekan, inson bolalarini 5–6–7 yoshgacha emizish biologik me’yor hisoblanadi...

Umuman olganda, jamiyat aynan shunga intilishi lozim. Bu amaliyotdan ommaviy chekinish esa, ehtimol, ayollarning uzoq soatlab mehnat qilish zarurati bilan bog‘liq bo‘lgan».

👨‍🦱Endi evolyutsiya masalasiga to‘xtalsak. Nima uchun erkaklarda ham ko‘krak uchlari mavjud?
Ma’lum bo‘lishicha, erkaklar ham ma’lum sharoitlarda emizishi mumkin. Olimlar buni quyidagicha izohlaydilar: «Erkaklarda ham, ayollardagidek, sut bezlari mavjud bo‘lib, ular alveolalar — sut bilan to‘lishi mumkin bo‘lgan bo‘shliqlarni o‘z ichiga oladi. Laktatsiyaning boshlanishi va davom etishida asosiy rolni Prolaktin gormoni o‘ynaydi, u gipofiz bezida sintez qilinadi».

🪷Hozirgi davrda ham erkaklar tomonidan emizish holatlari qayd etilgan.
Masalan, Shri Lankada kuzatilgan bir holat:
«Kolombo yaqinidagi kichik shaharchada yashovchi 38 yoshli V. Vijeranning rafiqasi tug‘ruq vaqtida vafot etgach, uning qo‘lida ikki chaqaloq qizi qoladi… U ulardan birini o‘z ko‘kragiga tutadi. Qizaloq mamnuniyat bilan emishni boshlaganida va haqiqatan ham sut ajralib chiqqanida, Vijeran nihoyatda hayratda qoladi.
🔴Emizuvchi otani tekshirgan shifoxona vakili, doktor Kamal bu hodisani shunday izohlaydi: “Prolaktin gormoni darajasi yuqori bo‘lgan erkaklarda, ba’zan, haqiqatan ham sut ishlab chiqilishi mumkin”».

🏹😎Shu bois, ehtimol, qadimgi davrlarda — g‘or odamlar davrida — bolalarni nafaqat ayollar, balki erkaklar ham emizgan bo‘lishi mumkin.
Evolyutsion biologlar bu masalada hozircha ehtiyotkorona fikr bildirmoqdalar, chunki agar bu faraz tasdiqlansa, u holda insoniyatning ilk davrlari haqidagi an’anaviy qarashlarga jiddiy o‘zgartirish kiritishga to‘g‘ri keladi. Ya’ni, erkak faqat ovchi va himoyachi bo‘lgan degan tasavvur o‘zgaradi. Aksincha, u bolalariga nisbatan hamdard, bevosita boquvchi (hatto o‘z suti bilan), shuningdek, parvarishlovchi rolini ham bajargan bo‘lishi ehtimoldan xoli emas.

Kanalga obuna bo‘ling
🖌

🖤BAA bo‘linib ketadimi?

http://telegraph.controller.bot/files/1903376930/AgACAgIAAxkBAAIudGnxeBQ5Ma0IWY8XMzhPwiKaYq3IAAIKGmsbC9yIS0egDHGHD2urAQADAgADeAADOwQ🇦🇪🇾🇪 Yaman aholisi, ularning mamlakatida bir necha yildan beri ta’sir o‘tkazayotgan BAA siyosatini tanqid qilib, ijtimoiy tarmoqlarda kinoyali aksiyalar o‘tkazmoqda. Ular “Erkin Sharja!” shiorini ilgari surishgan.

🗺 Sharja — BAAdagi uchinchi yirik amirlik (Abu-Dabi va Dubaydan keyin). Birlashgan Arab Amirliklari bunday atalishining sababini ham tushuntirib ketay shu o‘rinda. BAA da 7 ta mustaqil amirlik joylashgan bo‘lib har birini alohida sulolar boshqaradi. Va ular shunchaki monarxiyaga birlashgan xuddiki qabilalar ittifoqi yoki xonlar qurultoyini eslatadi. 7 ta amirlik (xonlik) quyidagilardan iborat: 1. Abu-Dhabi, 2. Ajman, 3. Dubay, 4. Ras Al-Hayma, 5. Fujeyra, 6. Um Al-Quvayn, 7. Sharja.

❤️Tarixan ular Fors ko‘rfazi mintaqasidagi muhim port shahrlari bo‘lib ayniqsa SHARJA ularning eng boyi bo‘lgan. Neft "Boom"iga qadar bugungi boy Abu-Dabi va Dubay nisbatan kichik baliqchi qishloqlar edi.

💀💀 XVIII asrdan boshlab Sharja va Ras al-Xayma hududlarini Al Qosimi sulolasi boshqarib keladi. Tarixiy manbalarda bu sulola dengiz faoliyati bilan mashhur bo‘lib, o‘sha davrda Arabiston yarimorolining sharqiy sohillari hatto “Qaroqchilar sohili” deb atalgan. Ayrim manbalarda ular Ost-Hind kompaniyasi kemalariga hujum qilgani qayd etiladi. Biroq zamonaviy Sharja rahbari Sulton ibn Muhammad al-Qosimiy bu talqinlarni inkor etib, tarixiy obro‘ga nisbatan turlicha qarashlar mavjudligini ta’kidlagan.

🚫✖️ Ikkinchi jahon urushi davrida Sharja Britaniya protektorati tarkibida bo‘lgan. Ayrim ma’lumotlarga ko‘ra, o‘sha davrda tashqi propagandaga nisbatan qiziqish kuzatilgan, biroq Britaniya ma’muriyati vaziyatni nazorat ostiga olgan.

🇦🇪 Sharjadagi Al Qosimiy sulolasi bilan Dubaydagi Al Maktum sulolasi va Abu-Dabidagi Al Nahyan sulolasi o‘rtasida tarixiy va siyosiy farqlar mavjud. Bu farqlar iqtisodiy masalalar, resurslar taqsimoti hamda tashqi siyosat yo‘nalishlarida namoyon bo‘ladi.

🇦🇪😎 So‘nggi paytlarda arab ijtimoiy tarmoqlarida Sharja va Abu-Dabi/Dubay o‘rtasidagi munosabatlar keskinlashgani haqidagi mish-mishlar tarqalmoqda. Ayrim da’volarga ko‘ra, Sulton ibn Muhammad al-Qosimiy mavjud siyosat bilan kelishmay, Sharjani BAAdan ajratish va uni Saudiya Arabistoni bilan yaqinlashtirish imkoniyatlarini ko‘rib chiqayotgani aytilmoqda. Hatto ayrim manbalarda u ehtimoliy xavflarni hisobga olib, siyosiy vasiyat tayyorlagani haqida ham fikrlar uchramoqda.

🇾🇪 Hozircha bu ma’lumotlar rasmiy tasdiqini topmagan va asosan mish-mish darajasida qolmoqda. Shunga qaramay, ijtimoiy tarmoqlarda ushbu mavzu keng muhokama qilinmoqda.

⚽️🔥Eron urushi arablarni bo‘lib tashlasaya, ularning "cho‘qintirga otasi" esa bundan mamnun bo‘ladimi, mahzun bo‘ladimi? Qiziq

Kanalga obuna bo‘ling
🖌

🇮🇷☠ http://telegraph.controller.bot/files/1903376930/AgACAgIAAxkBAAIubmnw9QgsfJtSj5Zflv96W_mxTzcNAAK4FmsbC9yISy6m0DucMi9JAQADAgADeQADOwQEron: 1 milliard odamni ochlik xavfiga olib kelishi mumkin.

Ha to‘g‘ri eshitdingiz. Buni yoki Eronni la‘natlashga ishlating yoki uning qudratining tarkibiy qismi deb biling xulosa o‘zingizdan.

🐜Eron atrofidagi mojaro oddiy geosiyosiy keskinlik emas — bu global oziq-ovqat tizimiga berilgan zarba. Dunyo o‘g‘itlarining katta qismi aynan Yaqin Sharqdan keladi. Ormuz bo‘g‘ozi orqali esa jahon dengiz savdosining qariyb 20% o‘tadi. Shu yo‘ldagi uzilishlar allaqachon o‘g‘it bozorini larzaga soldi.

🇮🇷Tushuntirman O‘g‘itga Eronning nima dahli bor. Ko‘rfaz arab davlatlari o‘g‘it olish uchun eng kerakli bo‘lgan, oltingugurt, azot, fosfor va amiak maxsulotlarining asosiy vatani. Ular neftdan tashqari shu uglevodorod zaxiralarini ham dunyoga eksport qilar edi. Eron Ormuzni yopdi natijada narxlar keskin oshdi. Azotli o‘g‘itlar, ayniqsa karbamid, ayrim hududlarda 30–50% gacha qimmatlashdi. Qatar va Fors ko‘rfazi davlatlaridan eksport kamaydi — bu esa global ta’minot zanjirini uzib qo‘ydi. Natijada, kamida 2 million tonna ishlab chiqarish yo‘qotildi.

🌎🀄️Eng xavflisi — bu domino effekti. Masalan Hindiston kabi yirik importyorlar rekord narxlarda o‘g‘it xarid qilmoqda, lekin ko‘plab davlatlar bunga qodir emas. Bu degani oddiy hind xalqi bugun non uchun 1 dollar to‘layotgan bo‘lsa yil oxirida 3 dollar to‘lashi kerak degani.

🌾🌾Shu zaylda bug‘doy hosildorligi dunyo bo‘ylab 10–20% ga pasayishi mumkin, oqibatda odamlardagi va chorvadagi oqsil sifati tushadi va global don taklifi qisqaradi

🗡🌟Hozir butun dunyo bo‘ylab butun qishloq xo‘jaligi tizimi “xavfli iqtisodiy zonaga” kirib bormoqda.

Dastlabki signallar allaqachon ko‘rinmoqda:

🇦🇺🦘Avstraliya (TOP-10 talikdagi bug‘doy eksportchisi) — bug‘doy maydonlari qisqarmoqda

🇧🇷Braziliya (TOP-10 don eksportchisi) — soya uchun o‘g‘itlarni kamaytirmoqda

🇪🇺🤑Yevropa (asosiy istemolchi) — arzonroq ekinlarga o‘tmoqda

🤩Xalqaro tahlillarga ko‘ra, agar bu trend davom etsa, global hosilning keskin pasayishi yuz millionlab, hatto 1 milliardgacha odamni oziq-ovqat xavfi ostida qoldirishi mumkin, ayniqsa Sharqiy Afrika kabi zaif hududlarda.

🛢⛽️Bu yerda asosiy xulosa aniq: Eron faqat neft davlati emas. U joylashgan mintaqa orqali energiya, logistika va qishloq xo‘jaligi uchun muhim resurslar oqimi o‘tadi. Shu sababli, u global tizimga kuchli ta’sir ko‘rsatish salohiyatiga ega.

✨Bu mintaqadagi mojaro — butun dunyo dasturxoniga ta’sir qilishi mumkin.

Kanalga obuna bo‘ling
🖌

❗️ Jimmy McIntyre — National Review nashrining muharriri va siyosiy sharhlovchisi hamda Global iqtisodiyot instituti prezidenti — “Eron infratuzilmasining buzib bo‘lmasligi”ni ko‘rsatishga qaratilgan tahlilni qayta e’lon qildi.

Sang-Hoon Lee X tarmog‘ida quyidagilarni ta’kidlaydi:

🔻 Eronning energetika tarmog‘i va gaz quvurlari amalda buzib bo‘lmas darajada mustahkam. Pentagon buni biladi, biroq bu haqda ochiq aytmaydi.

🔻 Eron nafaqat rivojlangan energetika infratuzilmasiga ega, balki dunyodagi eng ilg‘or zaxira elektr va gaz ta’minoti tizimlaridan biriga ham ega.

🔻 E’tibor bering:
— Har bir viloyatdan o‘tuvchi 400 va 230 kV kuchlanishli elektr uzatish liniyalari mavjud;
— Butun mamlakat bo‘ylab mustaqil “arteriya” sifatida ishlovchi 10 dan ortiq milliy gaz quvurlari mavjud;
— Olti qo‘shni davlat bilan ulangan yuzlab taqsimlovchi va uzatuvchi podstansiyalar faoliyat yuritadi;
— Janubiy Pars gaz koni — dunyodagi eng yirik gaz koni bo‘lib, butun tarmoqqa energiya beradi;
— Gaz nasos stansiyalari har 100–200 km masofada joylashgan bo‘lib, tizimning o‘z-o‘zini ta’minlash imkonini yaratadi.

🔻 AQSh Iroq urushi davomida 20 yil ichida ham Iroq energetika tizimini to‘liq ishdan chiqara olmadi, holbuki Eron energetika tizimi hozir undan uch barobar rivojlangan.

🔻 Eronning gaz quvurlari tarmog‘i Kanadanikidan ham kattaroq.

🔻 Eron Turkiya, Turkmaniston, Pokiston, Ozarbayjon, Armaniston va Iroq bilan xalqaro aloqalarga ega bo‘lib, uni to‘liq izolyatsiya qilish deyarli imkonsiz.

🔻 OAV sizga raketa zarbalari va yuqori aniqlikdagi hujumlarni ko‘rsatadi, biroq Eron infratuzilmasi aynan shunday urushlarga bardosh berish uchun qurilganini ko‘rsatmaydi.

🔻 Agar Eron energetika tizimi haqiqatan ham zarba o‘tkazishga chidamli, gaz tarmog‘i esa o‘z-o‘zini ta’minlovchi va Osiyoning katta qismi bilan bog‘langan bo‘lsa, nega Pentagon uni 72 soatda falaj qilish mumkinligini ta’kidlaydi? Chunki bu da’volar haqiqatga to‘g‘ri kelmasligi mumkin.

🔻 Eron — bu Iroq emas. Eron — bu Liviya ham emas. Bu davlat qariyb 40 yil davomida aynan shunday ssenariylarga tayyorgarlik ko‘rgan va uning infratuzilmasi buni tasdiqlaydi.

🔻 Ushbu mojaradagi eng xavfli lahza bombalar tushayotgan payt emas, balki Vashington bombalar samara bermayotganini anglay boshlagan paytdir. Ana shu ehtimoliy haqiqatga tayyor turish lozim.

Kanalga obuna bo‘ling
🖌

Hindistondan qarash: yangi reallik sharoitida Afg‘oniston bilan iqtisodiy hamkorlik

Yaqinda hindistonlik iqtisodchi doktor S.P. Sharma tomonidan https://www.khaama.com/india-afghanistan-economic-relations-trade-development/ portalida chop etilgan maqola Hindiston tomonining 2021-yildan keyingi Afg‘oniston bilan munosabatlar formati va salohiyatiga oid qarashlarini aks ettiradi.
Siyosiy o‘zgarishlarga qaramay, muallif Hindistonning Afg‘onistonda iqtisodiy va gumanitar ishtirok etish borasidagi barqaror manfaatdorligini alohida ta’kidlaydi. Uning so‘zlariga ko‘ra, bu ishtirok infratuzilma loyihalari, savdo tashabbuslari va ta’lim dasturlari orqali amalga oshirilmoqda.
2017-yilda ishga tushirilgan havo yuk tashish yo‘lagi orqali Hindistonga umumiy qiymati 200 million AQSh dollaridan ortiq bo‘lgan mahsulotlar eksport qilingan. Bundan tashqari, Chabahar porti faol foydalanilgan: u orqali Hindiston Afg‘onistonga bug‘doy va dukkaklilar yetkazib bergan, buning evaziga afg‘on mahsulotlari ham import qilingan.
Tovar ayirboshlash hajmi va asosiy mahsulotlar
2023–2024-yillar uchun mavjud statistikaga ko‘ra, Hindiston bilan Afg‘oniston o‘rtasidagi tovar ayirboshlash hajmi 1 milliard AQSh dollariga yaqinlashgan.
Afg‘oniston Hindistonga olma eksporti bo‘yicha dunyoda uchinchi o‘ringa chiqdi – hattoki Italiya va AQShni ortda qoldirdi.
Eksport qilinayotgan boshqa mahsulotlar quyidagilardan iborat:
mayiz,
za’faron,
anjir,
yong‘oq,
bodom,
asafoetida (hing).
Infratuzilma va «yumshoq kuch» vositalari
Doktor Sharmaning qayd etishicha, Hindiston Afg‘onistonda infratuzilma, sog‘liqni saqlash va ta’lim sohalariga 3 milliard AQSh dollaridan ortiq investitsiya kiritgan. Bu mablag‘lar quyidagi loyihalarni qamrab olgan:
suv omborlari va yo‘llar qurilishi,
maktablar barpo etilishi,
stipendiya dasturlari,
dori-darmon yetkazib berish.
2021-yildan so‘ng e’tibor asosan gumanitar yordam va “yumshoq kuch” strategiyalariga qaratildi – ya’ni ta’lim kurslari, oziq-ovqat paketlari va boshqa ijtimoiy tashabbuslar orqali.
Chabahar porti – geosiyosiy vositami?
Maqolada Chabahar porti masalasiga alohida urg‘u beriladi. U Hindiston tomonidan Afg‘onistonning “logistik qamal”iga javob sifatida ilgari surilmoqda.
Muallif ushbu portni Pokistondan o‘tmasdan Hind okeaniga chiqish imkonini beruvchi alternativ tranzit markazi sifatida ko‘radi.
Bu tashabbus Dehlini Afg‘oniston uchun muqobil yo‘nalishlar taklif qiluvchi asosiy sherikka aylantirishga qaratilgan.
Afg‘onistonda geoiqtisodiy raqobat: Hindiston va Xitoy
Maqola Hindiston ekspert doiralarining Afg‘onistonda o‘z ta’sirini saqlab qolish va mustahkamlash istagini aks ettiradi. Ayniqsa, bu istak Xitoyning faollashuvi va Pokiston bilan raqobat fonida yaqqol namoyon bo‘lmoqda.
Shu bilan birga, bu niyatlarning amalga oshirilishi yangi geosiyosiy sharoitlarni hisobga olmasdan mushkul.
Xitoy amaliy va siyosiy shartlarsiz yondashuvi bilan ajralib turadi: u Afg‘onistonda investor va infratuzilma hamkori sifatida faol harakat qilmoqda.
“Bir kamar – bir yo‘l” tashabbusi doirasida Xitoyning “Aynek” mis koni, Afg‘oniston shimolidagi neft konlari kabi loyihalarda ishtiroki unga bevosita iqtisodiy va siyosiy ta’sir vositalarini beradi.
Hindistonning cheklovlari
Hindiston esa hozircha ko‘proq bilvosita harakat qilishga majbur.
Pokiston bilan murakkab munosabatlar,
bevosita quruqlik yo‘lining yo‘qligi Hindistonning imkoniyatlarini cheklab qo‘yadi.
Hatto strategik ahamiyatga ega bo‘lgan Chabahar porti ham amalda ko‘proq siyosiy bayonotga aylangan, Xitoyning logistik tarmoqlariga to‘laqonli muqobilga aylanmagan.
Xulosa
Xitoyning moliyaviy salohiyati va siyosiy shartsiz sheriklik siyosati unga afzallik beradi.
Hindistonning yordami esa, asosan, gumanitar va ta’limga oid bo‘lib, ramziy ahamiyatga ega, biroq uzoq muddatli iqtisodiy infratuzilma shakllantirishga hali yetarli darajada ta’sir ko‘rsatmayapti.
Shu bois, Hindiston yangi Afg‘oniston bilan ishlashda aniq, uyg‘unlashtirilgan strategiya ishlab chiqmaguncha, Pekin bu yo‘lda bir qadam oldinda bo‘lib qoladi.

Kanalga obuna bo‘ling
🖌