Xidirov formati

«Чет элда ўқиб келган!»

— дея оғзини тўлдириб гапираётганлар бир муҳим ҳақиқатни унутмасин.

Хорижда инсонга фақат диплом ва касбий билим берилмайди. У билан бирга ўша жамиятнинг қадриятлари, дунёқараши, ижтимоий меъёрлари, ҳаёт тарзи ва манфаатларига мос қарашлар ҳам онгли ёки онгсиз равишда сингиши мумкин.

Бу — хорижда таълим олганларнинг барчаси ўз қадриятини йўқотади, дегани эмас. Асл масала — инсон хорижий билимни ўзлаштирдими ёки хорижий тафаккурнинг тайёр қолипларини ҳам танқидсиз қабул қилдими?

Видеодаги оддий кейсга эътибор беринг. Унда хорижий трансмиллий корпорациялар манфаатлари қай даражада ҳимоя қилинаётгани ва хорижда таълим олиб қайтган айрим соҳа мутахассисларининг бу ҳолатга кўз юмаётгани фош этилмоқда. Диетологларга очиқ-ойдин таъна қилиниши билан боғлиқ ҳолатнинг ўзиёқ бу масалага жиддийроқ ва танқидийроқ ёндашиш зарурлигини кўрсатади. Агар оддий бир касб эгасидаги қарашлар шу қадар кескин муҳокама қилинаётган бўлса, энди шу мезонни таълим, маданият, сиёсат, иқтисодиёт, медиа, ҳуқуқ, бошқарув ва бошқа соҳаларда хорижда таълим олган кадрларга нисбатан ҳам қўллаб кўрайлик.

Хорижда таълим олиш — катта имконият.

Лекин хорижий университетдан диплом олиб қайтиш — ҳали миллий манфаатга хизмат қиладиган мутахассис бўлиб қайтиш дегани эмас.

Муҳими — хориждан билимни олиб, қолипни эмас; технологияни олиб, мафкурани эмас; илғор тажрибани олиб, миллий ўзликни йўқотмаслик.

Шунинг учун кўплаб мамлакатларда хорижда таълим олиб қайтган кадрларнинг миллий ижтимоий муҳитга мослашуви, миллий қадриятлар ва давлат манфаатларини англашига қаратилган турли дастур ва механизмлар йўлга қўйилган.

Назаримизда, энди Ўзбекистонда ҳам бу масалага тизимли ёндашув вақти келди. Хусусан, Республика Маънавият ва маърифат маркази томонидан хорижда таълим олиб, юртимизга қайтган кадрлар учун маънавий қадриятлар, миллий ўзлик, мустақил тафаккур ва миллий манфаат масалаларини қамраб олган махсус ўқув курслари дастурини ишлаб чиқиш мақсадга мувофиқ.

Бундай курснинг мақсади хорижий билимни чеклаш ёки хорижий тажрибадан воз кечиш эмас.

Аксинча, хориждан олинган билим ва тажрибани миллий тараққиёт мақсадлари билан уйғунлаштириш, кадрларда танқидий ва мустақил тафаккурни кучайтириш, миллий қадриятларга таянган ҳолда глобал тажрибани қабул қилиш маданиятини шакллантиришдан иборат бўлиши керак.

Бизга хорижда ўқиб келган, аммо ўз юртига бегона бўлиб қолган кадр эмас, дунёни кўрган, лекин ўзлигини йўқотмаган; илғор тажрибани билган, лекин миллий манфаатни унутмаган; танқидий фикрлайдиган ва мустақил қарор қабул қиладиган кадрлар керак.

Чунки глобаллашув шароитида энг катта хавф — хорижда ўқиш эмас.

Энг катта хавф — ўзлигини англамай туриб, ўзганинг тайёр дунёқарашини «илм» деб қабул қилиш.

«Олдидан оққан сувнинг қадри йўқ», — дейди доно халқимиз.

Балким, биз ҳам ўзимиздаги кадрларни, ўз мактабларимизни ва ўз қадриятларимизни ана шундай кўз билан қайта баҳолашимиз керакдир.

Хорижга чиқиш — тараққиёт.
Хориждан билим олиш — имконият.
Аммо ўзлигингни сақлаб, олган билимингни Ватан манфаатига хизмат қилдириш — ҳақиқий маърифат.

Тафаккур қилайлик.

Социолог, Сухробхўжа Хидиров

Қонга сингган фазилатлар

Аслида, халқ орасидаги ушбу гўзал саломлашиш ва меҳмондўстлик анъаналари суннат тушунчасининг ижтимоий хотира ва миллат онгига соф шаклда муҳрланганидан нишонадир.

Саҳобаи киромлардан Абдуллоҳ бин Амр (р.а.) Пайғамбар алайҳиссаломдан:

— «Исломда энг хайрли амал қайси?» — деб сўраганида, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам:

«Муҳтожларга таом едиришинг ҳамда таниш ва танимаган кишинга салом беришингдир», деб марҳамат қилганлар.

Бугун аҳолининг катта қисми ушбу ҳадиси шарифни лафзан (сўзма-сўз) билмаган тақдирда ҳам, уламолар ҳамда азиз мутасаввифларнинг асрлар бўйи давом этган маънавий иршодлари, тарбиялари натижасида бу набавий ахлоқ ўзбек жамиятининг қон-қонига бутунлай сингиб кетган ва кундалик турмуш тарзига айланган.

Манба: Турк олими Кемал Явузнинг «Мен таниган Ўзбекистон» асаридан.

Тафаккур қилиш қобилиятига эга инсонлар учун!

КИТОБ ЎҚИГАНИ ЎЛИМДАН САҚЛАДИ

1997 йилда Мексика федерал ноиби Виктор Кинтана ёлланма қотиллар томонида ўғирлаб кетилди. Бу ёлланма қотиллар ифлос сиёсатчилар томонидан ёлланган эди. Чунки Кинтана уларнинг шубҳали шартномаларини фош қилар эди. Улар Кинтанани арқон билан боғлаб роса тепкилашди. Сўнгра уни отишдан олдин ўтириб ароқ ичишди. Сўнгра футбол ҳақида суҳбатлаша бошлашди. Суҳбатга Кинтана аралашди. У Эдуардо Галианонинг “Қуёш ва соядаги футбол” асаридан турли ҳикояларни қотилларга айтиб берди. У худди Шаҳризода сингари ҳар бир ҳикояни умрининг бир неча дақиқасига алмаштирмоқда эди, дақиқалар ўтаверди, қиссалар айтилаверди. Охирида қотиллар уни қонга беланган ҳолида ўлдирмасдан ташлаб кетишди. Улар кетиш олдидан Кинтанага шундай дейишди:
   “Футбол ҳақида кўп нарса билганинг учун сени ўлдирмадик!”.

   Виктор Кинтанани ўлмасдан қолишига футбол ҳақида кўп ўқиганлари сабаб бўлди.  
   Бир неча дақиқадан сўнг пешанасидан отиладиган кишини китоб ўқигани ўлимдан қутилиб қолишига сабаб бўлади деб ким ўйлабди дейсиз?! Аммо бу иш содир бўлди!

Бўлиб ўтган воқеадан олинадиган хулоса шуки, китоб ўқиб юрган инсон ўзининг юксак тафаккур тарзи, кенг дунёқараши ва бой билими билан кутилмаган вазиятларда ҳам тўғри йўл топа олади. Китоб инсонга нафақат билим, балки мулоҳаза, мулоқот маҳорати, вазиятни теран англаш ва ҳатто ҳаёт учун курашиш имконини ҳам беради. Баъзан бир ўқилган китоб йиллар давомида эсдан чиқмайди ва айнан энг ҳал қилувчи паллада инсоннинг тақдирини ўзгартиради. Шунинг учун китобга сарфланган ҳар бир дақиқа ҳеч қачон беҳуда кетмайди. Чунки китоб инсонни фақат маънан эмас, айрим ҳолларда ҳаётан ҳам асраб қолиши мумкин.

Энг муҳим сармоя — бу бугун ўқиган китобимиздир.

Тафаккур қилайлик!

Islom sivilizatsiyasi markazi.

Qur'on zali.

🇹🇷🇺🇿 Туркиялик машҳур тарихчи Эрҳан Афёнжу ёшларни Ўзбекистонга сафар қилишга чақирди:

««Ўзбекистон туркий дунёда алоҳида ўрин тутади. Бу юрт бой тарихий ва маданий меросга эга. Ёшлар Ота юрт сифатида Ўзбекистонга, албатта, бориб кўриши керак».»

Ҳа, баракалла! Ўзбекистонга нафақат туркий дунё ёшлари, балки дунёнинг барча халқлари келиши учун асос бор.

Араб дунёси вакиллари келсин — бу заминда ислом цивилизациясининг илмий, маърифий ва бағрикенглик анъаналари шаклланганини кўрсин.

Европа ва Ғарб дунёси келсин — бугунги тараққиётнинг муҳим илдизларидан бири бўлган Марказий Осиё илм-фани, Ипак йўли ва Шарқ уйғониши тарихини англасин.

Хитой, Корея ва Япония халқлари келсин — Кушонлар даври орқали буддавийликнинг Шарққа тарқалишида муҳим ўрин тутган Далварзинтепа, Фаёзтепа, Қоратепа каби тарихий масканларни зиёрат қилсин.

Ислом олами келсин — Имом Бухорий каби буюк бобокалонларимиз мероси билан танишсин, Бухоро, Самарқанд, Термиз, Хива каби шаҳарларда ислом илм-фани, маърифат ва мутадиллик анъаналари қандай шаклланганини англасин.

Шимолий ўлкалардан келганлар эса қуёшли юртимизнинг табиати, меъморчилиги, таомлари ва меҳмондўстлигидан баҳраманд бўлиб, жисмоний ва маънавий озуқа олиб қайтсин.

Зеро, Ўзбекистон — фақат бир миллат ёки бир цивилизация тарихи эмас. Бу замин турли цивилизациялар учрашган, ғоялар, динлар, илм-фан ва маданиятлар бир-бири билан боғланган макондир.

Шунинг учун туризмни шунчаки иқтисодий даромад манбаи сифатида эмас, балки Ўзбекистонни жаҳон цивилизациясининг очиқ музейи, илм-маърифат ва маданият маркази сифатида намоён этиш воситаси деб қарашимиз керак.

Мақсадимиз шундай бўлсинки, дунёдаги ҳар бир инсон ҳаёти давомида камида бир марта Ўзбекистонга келишни орзу қилсин.

Туризмни ривожлантирайлик. Тарихимизни дунёга танитайлик. Меросимизни асрайлик. Ва Ўзбекистонни дунё тамаддунининг яна бир буюк ўчоғига айлантирайлик.

Тафаккур қилайлик.

Социолог, Сухробхўжа Хидиров

Футболда маънавият нимага керак?

Инсоннинг дунёқараши, қадриятлари ва хулқ-атвори фақат оила ёки таълим тизимида эмас, балки у ҳар куни кузатаётган ахборот, маданият ва оммавий муҳит таъсирида ҳам шаклланади.

Мухлислар ҳам халқнинг бир қисми. Улар ўзлари қизиққан спорт, санъат, медиа ва машҳур шахслар орқали муайян ғоялар, муносабатлар ва қадриятларни онгли ёки беихтиёр қабул қилади. Шунинг учун маънавий-маърифий ишларнинг вазифаси одамларнинг қизиқишларини чеклаш эмас, балки айнан шу муҳит орқали миллий қадриятлар, ватанпарварлик, одоб-ахлоқ ва ижтимоий масъулият ғояларини сингдиришдан иборат. Агар бу соҳада тизимли ва профессионал ишлар олиб борилмаса, ахборот маконида бегона ғоялар устунлик қилиб, айрим инсонларнинг миллий ўзликка бефарқ бўлиши, маданий илдизлардан узоқлашиши ва бошқа муҳитларга хос хатти-ҳаракатларни кўр-кўрона такрорлашига замин яратиши мумкин.

Сиз видеода кўриб турган ҳолат ҳам шу ҳақда ўйлашга ундайди. Айрим футбол мухлислари оломон психологияси таъсирида ўз миллий мухлислик маданиятидан кўра, бошқа давлатлар ёки маданий муҳитларга хос хулқ-атворни тақлид қилаётганини кўриш мумкин. Бу эса футбол мухлислари ўртасида маънавий-маърифий ишларни янада тизимли ташкил этиш зарурлигини кўрсатади.
Футбол нафақат спорт, балки катта тарбиявий ва ижтимоий майдон ҳамдир. Шу боис бу соҳада миллий ғурур, маданият, ўзаро ҳурмат, масъулият ва ватанпарварликни тарғиб қилишга қаратилган маънавий-маърифий ишларга алоҳида эътибор қаратиш вақти келди.

Маънавият — миллатнинг маънавий иммунитетидир. Миллий ўзлигини англаган, қадриятларига содиқ жамиятгина глобал ахборот оқимида ўз қиёфаси ва шаънини сақлаб қола олади.

Биз мухлислик маданиятини кимдан ва нимадан ўрганяпмиз? У миллий қадриятларимизга хизмат қиляптими ёки бизни ўзлигимиздан узоқлаштиряптими?

Тафаккур қилайлик!

Социолог, Сухробхўжа Хидиров

Узоқ яшаяпмиз, аммо соғлом яшай олмаяпмиз!

1990–2023 йиллар оралиғида дунёда ўртача умр кўриш давомийлиги 64,6 ёшдан 73,8 ёшгача ошди. Бироқ бу ўсиш билан бирга инсонлар сурункали касалликлар ва саломатлик билан боғлиқ муаммоларда ўтказадиган вақт ҳам кўпайди. Соғлом ҳаёт давомийлиги 55,9 ёшдан 63,1 ёшгача ошган бўлса, касаллик билан кечадиган ҳаёт даври 8,8 йилдан 10,7 йилгача узайган. Бугун инсон ўртача умрининг 14,5 фоизини турли хасталиклар билан курашиб ўтказмоқда.
Мутахассислар бу ҳолатнинг асосий сабаблари сифатида қонда қанд миқдорининг ошиши, ортиқча вазн ва она-бола овқатланишидаги етишмовчиликларни кўрсатмоқда.

Социолог сифатида бу муаммога қуйидаги ечимларни таклиф қиламиз:

«Маромийлик» умуммиллий ҳаракати доирасида соғлом овқатланиш, меъёрий истеъмол, мунтазам жисмоний фаоллик ва профилактик тиббий кўрик маданиятини кенг тарғиб қилиш.

Мактаб, олийгоҳ, маҳалла ва меҳнат жамоаларида соғлом турмуш тарзини шакллантиришга қаратилган узлуксиз маънавий-маърифий дастурларни амалга ошириш.

Соғлиқ учун зарарли маҳсулотлар (қандли ичимликлар, фастфуд, трансёғларга бой маҳсулотлар ва бошқалар) рекламасини, айниқса болалар ва ёшларга қаратилган рекламаларни чеклаш ҳамда соғлом маҳсулотлар тарғиботини рағбатлантириш.

Қандли ичимликлар, юқори калорияли маҳсулотлар ва зарарли одатлар истеъмолини камайтиришга қаратилган ижтимоий ахборот кампанияларини кучайтириш.

Аҳолининг соғлом турмуш тарзига муносабати ва хулқ-атворини мунтазам социологик мониторинг қилиш ҳамда натижалар асосида мақсадли профилактика чораларини ишлаб чиқиш.

Давлат, фуқаролик жамияти институтлари ва оммавий ахборот воситалари ҳамкорлигида соғлом ҳаёт тарзини жамиятнинг ижтимоий қадриятига айлантириш.

Соғлом турмуш тарзи бу шахсий танловгина эмас, балки келажак авлод олдидаги масъулият ҳамдир.

Тафаккур қилайлик!

Социолог, Сухробхўжа Хидиров

Бугун аёлларимиз оилада эркакнинг асосий вазифасини фақат таъминотчи сифатида кўра бошлашди.

Бу масала ижтимоий психология, оила социологияси ва иқтисодиёт кесишмасида ўрганилади. Илмий тадқиқотлар шуни кўрсатадики, агар эркакнинг оиладаги роли фақат моддий таъминотчи сифатида қабул қилинса, бу оилавий муносабатларга бир қатор салбий таъсирлар кўрсатиши мумкин.
Асосий оқибатлар қуйидагилар:
Эмоционал яқинликнинг сусайиши.
Оила психологиясига оид тадқиқотлар (масалан, Жон Готтман ишлари) жуфтлик барқарорлигида меҳр, суҳбат, ўзаро қўллаб-қувватлаш моддий таъминотдан кам аҳамиятга эга эмаслигини кўрсатади. Агар эркакнинг қадри фақат топган даромади билан ўлчанса, эмоционал алоқа заифлашиши мумкин.
Муносабатларнинг "тижоратлашиши".
Никоҳ ўзаро муҳаббат, ҳурмат ва масъулиятга эмас, балки "сен пул топасан — мен бошқа вазифаларни бажараман" деган шартли муносабатга айланиши хавфи пайдо бўлади. Бу эса ишонч ва шериклик ҳиссини пасайтиради.
Молиявий босимнинг ортиши.
Эркак ўзини доимий равишда даромади орқали баҳоланади деб ҳис қилса, стресс, хавотир ва руҳий чарчоқ кучайиши мумкин. Бу эса муносабатларда жанжаллар эҳтимолини оширади.
Отанинг тарбиявий ролининг камайиши.
Илмий адабиётларда отанинг фарзанд тарбиясидаги фаол иштироки болаларнинг когнитив, ижтимоий ва эмоционал ривожланишига ижобий таъсир қилиши қайд этилган. Агар ота фақат "пул топувчи" сифатида кўрилса, унинг тарбиядаги ўрни кам баҳоланиши мумкин.
Ўзаро ҳурматнинг даромадга боғланиб қолиши.
Ишини йўқотиш, касаллик ёки иқтисодий қийинчиликлар юз берганда муносабатлар жиддий синовдан ўтиши мумкин. Чунки муносабат шахснинг ўзига эмас, унинг иқтисодий имкониятига таяниб қолган бўлади.
Шу билан бирга, бу ҳолатни фақат аёллар қарашининг ўзгариши билан тушунтириш ҳам тўлиқ тўғри эмас.

Замонавий жамиятда иқтисодий шароит, ижтимоий тармоқлардаги идеаллаштирилган тасаввурлар, гендер ролларининг ўзгариши, юқори турмуш харажатлари ва оилавий мулоқот етишмаслиги ҳам муҳим омиллар ҳисобланади. Худди шундай, баъзи эркаклар ҳам аёлнинг ролини фақат уй ишлари ёки фарзанд тарбияси билан чеклаб қўйиши муносабатларга салбий таъсир кўрсатиши мумкин.

Илмий нуқтаи назардан энг барқарор оилаларда эр ва хотин бир-бирини фақат муайян вазифа бажарувчи эмас, балки тенг қадрли шерик сифатида қабул қилади. Бундай оилаларда моддий таъминот муҳим вазифа бўлса-да, у меҳр-муҳаббат, ҳурмат, ишонч, мулоқот ва фарзанд тарбиясидаги ҳамкорлик билан мувозанатлашган бўлади. Шунинг учун эркакнинг оиладаги қиймати фақат унинг қанча маблағ топиши билан эмас, балки масъулиятли турмуш ўртоғи, меҳрибон ота ва ишончли ҳамкор сифатидаги ҳиссаси билан ҳам баҳоланиши оила барқарорлиги учун муҳим омил ҳисобланади.

Тафаккур қилайлик!

Социолог, Сухробхўжа Хидиров

Профессор Мансур Бекмуродовнинг таъкидлашича, бир вақтлар мадрасаларда фаросат илми алоҳида ўқитилган. Ҳатто бу фан бўйича имтиҳондан муносиб ўта олмаганлар юқори лавозимларга тайинланмаган.
Бу тарихий тажриба бир саволни ўртага ташлайди: бугунги кунда фаросатга бўлган эҳтиёж ўша даврдагидан ҳам катта эмасми?
Ҳозир таълим тизимига энг замонавий технологиялар, рақамли кўникмалар ва сунъий интеллектдан самарали фойдаланиш бўйича янги йўналишлар жорий этилмоқда. Бу, албатта, замон талаби.
Аммо технология қанчалик ривожланмасин, уни тўғри қўллаш учун инсонда фаросат, вазиятни теран англаш, танқидий фикрлаш ва оқилона қарор қабул қилиш қобилияти бўлиши шарт.
Шу нуқтаи назардан, фаросат илмини олий таълим муассасалари ўқув дастурларига ҳамда вазирлик ва идоралар ходимларининг малака ошириш курсларига киритиш ҳақида ўйлаб кўриш айни муддао бўлар эди.
Чунки XXI асрда муаммо маълумот етишмаслигида эмас, балки мавжуд маълумотдан оқилона хулоса чиқара олишдадир.

Тафаккур қилайлик!

Социолог, Сухробхўжа Хидиров

Сўнгги йилларда ижтимоий тармоқларда ўзини психолог ёки мотиватор сифатида кўрсатаётган, аммо илмий асосга эга бўлмаган шахслар томонидан берилаётган маслаҳатлар тобора кенг тарқалмоқда. Афсуски, айримлар, хусусан аёллар ҳам, бу каби контентни танқидий таҳлил қилмасдан қабул қилмоқда. Натижада мураккаб оилавий муносабатлар ҳам ҳиссиётга асосланган, соддалаштирилган тавсиялар билан ҳал қилиниши мумкин, деган нотўғри тасаввур шаклланмоқда.

Статистикага кўра, Ўзбекистонда ажралишлар сони ҳам юқори даражада қолмоқда. Масалан, 2021 йилда 305,2 мингта никоҳ қайд этилган бўлса, 39,3 мингта оила ажрашган. 2025 йилга келиб мамлакатда 267,1 мингта никоҳ қайд этилган бўлса, салкам 50 мингдан ортиқ никоҳ бекор қилинган.

Албатта, ажралишларга иқтисодий қийинчиликлар, оилавий низолар, зўравонлик, мулоқот муаммолари ва бошқа кўплаб омиллар таъсир қилади.

Шу билан бирга, мутахассислар рақамли муҳит ва ижтимоий тармоқлардаги тасдиқланмаган психологик контент одамларнинг оилавий қарорларига ҳам таъсир кўрсатиши мумкинлигини таъкидлайди.

Шунинг учун ҳар қандай маслаҳатни ким бераётганига, унинг илмий асоси ва муаллифининг малакасига эътибор қаратиш, энг муҳими эса танқидий фикрлашни йўқотмаслик зарур.

Тафаккур қилинг!

Социолог, Сухробхўжа Хидиров

Табиатга назар солсак, ҳатто ҳайвонлар ҳам бир-бирига ёрдам бериб, ҳамжиҳатликда яшаб қолишни уддалайди. Улар табиий равишда ўзаро қўллаб-қувватлаш орқали ҳаётни давом эттиради. Аммо инсон — ақл ва тафаккур соҳиби бўла туриб — баъзан унга ёрдам бериш учун яратилган адабиётлар, китоблар ва илмий манбалардан бебаҳра қолади. У билимга юз тутмайди, атрофидагиларга меҳр ва кўмак қўлини чўзиш ўрнига бефарқликни танлайди. Шу боис, бундай ҳолат жамият маънавий тараққиётига салбий таъсир кўрсатади.

Инсонни инсон қиладиган жиҳат — бу унинг билими, онги ва бошқаларга нисбатан меҳр-оқибатидир. Агар биз табиатдан ибрат олиб, бир-биримизга ёрдам беришни одат қилсак, жамиятимиз янада барқарор ва фаровон бўлади.

Тафаккур қилайлик!

Социолог, Сухробхўжа Хидиров

Калтак ва тарбия (иккинчи мақола)

Жисмоний жазо боланинг хулқи яхшиланишига эмас, балки агрессия, хавотир ва ишончсизликнинг ошишига олиб келади Шунинг учун тарбияда самарали ва инсонпарвар ёндашув зарур.

Қуйида ота-оналар учун илмий асосланган, амалий тавсиялар берамиз:

1. Меҳрли ва хавфсиз боғланиш яратинг Боланинг психологик ривожи учун энг муҳим омил — ота-она билан ишончли муносабат. Кўпроқ қулоқ солинг, бағрингизга босинг, ҳиссиётларини қабул қилинг.

2. Қоидаларни аниқ ва изчил қилинг Болага нималар мумкин, нималар мумкин эмас — тушунарли ва доимий бўлиши керак. Қоидалар тез-тез ўзгарса, бола адашади.

3. Жазо ўрнига табиий ва мантиқий оқибатлардан фойдаланинг Масалан, ўйинчоқни синдирса — у билан ўйнай олмаслигини тушунсин. Бу усул жавобгарликни шакллантиради.

4. Ижобий хулқни рағбатлантиринг Танқиддан кўра мақтов самаралироқ. Кичик ютуқларни ҳам эътироф этиш болани яхшиликка ундайди.

5. Ўзингиз намуна бўлинг Болалар кўпроқ гапни эмас, ҳаракатни ўрганади. Агар сиз сокин ва ҳурматли бўлсангиз, бола ҳам шундай бўлади.

6. Ҳиссиётларни бошқаришни ўргатинг “Жаҳлинг чиққани нормал, лекин уриш мумкин эмас” каби тушунтиришлар орқали эмоционал интеллектни ривожлантиринг.

7. Жисмоний жазодан мутлақо воз кечинг Илмий далиллар шуни кўрсатадики, калтаклаш тарбия эмас, балки зарар келтиради. У болада қўрқув ва ёлғонни кучайтиради.

8. Ёшга мос ёндашувни қўлланг Кичик бола билан усул бошқа, ўсмир билан бошқа. Ривожланиш босқичларини инобатга олиш муҳим.

9. Мулоқотни кучайтиринг Ҳар куни бола билан суҳбатлашинг. Унинг фикрини сўранг, қарорларга жалб қилинг.

10. Зарур бўлса мутахассисга мурожаат қилинг Психолог ёки педагог маслаҳати — бу заифлик эмас, масъулият белгиси.

Хулоса: Тарбия — қўрқитиш ёки жазо эмас, балки тушуниш, сабр ва меҳр жараёни. Илмга асосланган ёндашув орқали биз нафақат тарбияли, балки бахтли ва ишончли авлодни вояга етказамиз.

Социолог, Сухробхўжа Хидиров

Эстетика ва креатив иқтисодиёт: меҳнат бозори трансформациясининг социологик таҳлили

Эстетика инсоният маданий тараққиётида доимо муҳим ўрин тутган фундаментал билим соҳаси ҳисобланади. Илмий адабиётларда эстетик дид шахснинг маданий капитали сифатида талқин қилинади (П. Бурдьё назариясига кўра), яъни у инсоннинг ижтимоий мавқеи, қарор қабул қилиш қобилияти ва ҳатто иқтисодий имкониятларига бевосита таъсир кўрсатади. Шу маънода, эстетик дидга эга шахсни “бебаҳо ресурс соҳиби” сифатида баҳолаш мумкин.

Тарихий жиҳатдан эстетика асосан элита қатламга хос билим сифатида қаралган бўлса, глобализация ва бозор иқтисодиёти шароитида у оммавий иқтисодий ресурсга айланди. Замонавий тадқиқотлар (айниқса креатив иқтисодиёт доирасидаги таҳлиллар) шуни кўрсатадики, дизайн, мода, реклама, маҳсулот қиймати ва бренд идентификациясида эстетик омиллар асосий рақобат устунлигига айланган. Масалан, истеъмолчи хулқ-атвори бўйича тадқиқотларда маҳсулотнинг визуал ва эмоционал жозибадорлиги унинг бозордаги муваффақиятини 60–80% ҳолларда белгилаб бериши қайд этилган.

Шу нуқтаи назардан, эстетика йўналишида таълим олаётган талабаларнинг фақат назарий билимлар билан чекланиб қолиши самарасиз ҳисобланади. Инновацион иқтисодиёт шароитида инсон капиталига қўйиладиган асосий талаб — билимларни амалиётга тез ва самарали интеграция қилишдир. Дуал таълим, project-based learning ва ишлаб чиқариш билан интеграциялашган таълим моделлари бу борада энг самарали ёндашувлар сифатида эътироф этилмоқда. Талаба ўқиш давридаёқ реал секторда иштирок этса, унинг компетенцияси ва меҳнат бозоридаги қиймати сезиларли даражада ошади.

Бугунги кунда мода индустрияси, саноат дизайни, сервис соҳаси ва реклама бозорида юқори эстетик компетенцияга эга мутахассисларга бўлган талаб кескин ортиб бормоқда. Бу эса ижтимоий меҳнат тақсимотида янги профессионал гуруҳ — креатив мутахассислар қатламини шакллантирмоқда.

Шу билан бирга, таълим тизимида муайян институционал муаммолар сақланиб қолмоқда. Яъни, ўқув дастурлари кўп ҳолларда ишлаб чиқариш эҳтиёжларидан орқада қолмоқда. Социологик нуқтаи назардан бу “таълим ва меҳнат бозори ўртасидаги дисбаланс” деб аталади. Ушбу муаммони ҳал қилиш учун:
- ўқув дастурларини меҳнат бозори таҳлили асосида қайта шакллантириш
- кредит-модул тизими доирасида индивидуал таълим траекторияларини жорий этиш
- ишлаб чиқариш корхоналари билан институционал ҳамкорликни кучайтириш
- амалиётга йўналтирилган фанлар улушини ошириш
- каби чора-тадбирлар зарур.

Хулоса қилиб айтганда, эстетика нафақат маданий, балки иқтисодий қиймат яратувчи стратегик ресурсга айланган. (Видеодаги реклама ролиги бунга амалий мисол) Уни самарали ўзлаштириш ва амалиётга жорий этиш эса нафақат алоҳида мутахассиснинг, балки бутун жамиятнинг рақобатбардошлигини белгилайди.

Соҳа мутасаддилари тафаккур қилишсин!

Социолог, Сухробхўжа Хидиров

Стереотиплар ҳақида қисқача!

Стереотиплар — бу муайян гуруҳ (жинс, миллат, ёш ва ҳ.к.) ҳақида олдиндан шаклланган, соддалаштирилган тасаввурлар бўлиб, кўп ҳолларда инсонларнинг реал хусусиятларини тўлиқ акс эттирмайди.

Айниқса, гендер стереотиплар жамиятда кенг тарқалган. Улар эркак ва аёллар “қандай бўлиши керак” деган қарашларни шакллантиради. Илмий тадқиқотлар (ижтимоий психология соҳасида) шуни кўрсатадики, бундай стереотиплар инсонларнинг қарорлари, муносабати ва ҳатто имкониятларига таъсир қилиши мумкин.

Агар гендер стереотиплар қандай намоён бўлишини тушунишни истасангиз, ушбу видеони тайёрлаган аёлнинг эри стереотиплардан келиб чиқиб қилган муносабати мисолидан билиб олишингиз мумкин.

Айтингчи, сиз ҳам стереотиплар таъсирида фикр юритяпсизми ёки вазиятга холис ёндашяпсизми?

Тафаккур қилинг!

Социолог, Сухробхўжа Хидиров

Сиз қайси темперамент турига кирасиз?

Психология бўйича билимларингизни кенгайтириш — ўзингизни яхшироқ англашнинг муҳим қадамидир.

Темперамент нима дегани? Темперамент — бу инсоннинг туғма психологик хусусиятлари бўлиб, у унинг ҳиссий реакцияси, фаоллик даражаси ва атроф-муҳитга муносабатига таъсир қилишини англатади.

Видеода 4 асосий темперамент тури ва уларнинг воқеаларга бўлган ҳиссий муносабати акс эттирилган. Уни диққат билан кўриб, ўзингизга қайси темперамент яқинроқ эканлигини аниқлаб олишингиз мумкин.

Психологияда қуйидаги 4 темперамент тури ажратилади:

Сангвиник — фаол, ижтимоий ва тез мослашувчан. Одатда кайфияти барқарор, янги вазиятларга осон киришади, одамлар билан мулоқотни ёқтиради.

Холерик — жўшқин, тез таъсирланувчан ва лидерликка мойил. Қарорни тез қабул қилади, лекин баъзан сабрсиз ва кескин бўлиши мумкин.

Флегматик — сокин, барқарор ва вазмин. Ҳиссиётларини кам намоён қилади, лекин ишончли ва изчил ҳаракат қилади.

Меланхолик — сезгир, чуқур ўйлайдиган ва эҳтиёткор. Ҳиссиётлари кучли, лекин ташқи томондан камроқ намоён бўлиши мумкин.

Илмий тадқиқотлар шуни кўрсатадики, инсонлар кўпинча фақат битта эмас, балки бир неча темперамент хусусиятларининг уйғунлашган шаклига эга бўлади. Шунинг учун ўзингизни аниқ бир тоифага тўлиқ киритишдан кўра, қайси хусусиятлар сизда кўпроқ намоён бўлишини англаш муҳим.

Видеони кўринг, таҳлил қилинг ва ўзингизни яхшироқ кашф этинг — бу шахсий ривожланишингиз учун мустаҳкам пойдевор бўлади.

Социолог, Сухробхўжа Хидиров

Бир вақтлар орият, номус ва миллат шаъни энг юксак қадриятлардан ҳисобланган. Бугун эса айрим ҳолатларда моддий манфаатлар устуворлик қилаётгандек туюлади. Бу ҳолат айниқса спорт соҳасида кўпроқ муҳокамага сабаб бўлмоқда.

Шуни тан олиш керакки, замонавий спорт профессионал фаолиятга айланган. Илмий тадқиқотлар (спорт иқтисодиёти ва мотивация психологияси соҳасида) шуни кўрсатадики, юқори натижага эришиш учун спортчида икки турдаги мотивация — ички (ор-номус, ғурур, ватанпарварлик) ва ташқи (моддий рағбат, мукофотлар) омиллар уйғун бўлиши керак. Фақат моддий ёки фақат маънавий омиллар билан барқарор юқори натижага эришиш қийин.

Шу билан бирга, айрим ёшлар орасида шахсий манфаатларни миллат шаънидан устун қўйиш тенденцияси кузатилаётган бўлса, буни инкор қилиб бўлмайди. Бу эса тарбия, ижтимоий муҳит ва қадриятлар тизими билан боғлиқ мураккаб масаладир. Шу нуқтаи назардан, қуйидаги йўналишларда иш олиб бориш муҳим деб ҳисоблаймиз:

- спортчиларда миллий ғурур ва масъулият ҳиссини кучайтириш;
- спортчиларнинг саъй-ҳаракатларини муносиб эътироф этиш;
- ёшлар тарбиясида ор-номус, жамоавий манфаат ва шахсий масъулиятни уйғун равишда шакллантириш.
- Чунки ҳақиқий чемпион нафақат медаль, балки қадриятларни ҳам ҳимоя қилади. Миллат байроғини кўтариш — бу нафақат шараф, балки катта масъулиятдир.

Аъзам Шокиржоновнинг шахсий хотиралари ҳам айнан шу мувозанат — ор-номус ва масъулиятни ҳис қилишнинг аҳамиятини ёрқин намоён этади. Фикрларни эшитинг ва тафаккур қилинг!

Социолог, Сухробхўжа Хидиров

Ўзбек киносида маиший деталлар ва маданий кодлар: кино социологияси таҳлили

"Суюнчи" фильмидаги бемор отасини касалхонага бориб кўрмайдиган ўғил ва Анзират хола ўртасидаги суҳбат тасвирланган кичик бир лавҳага эътибор беринг. Лавҳанинг охирида Анзират буви: “Пиёласи йўқлиги учун отанг стаканда чой ичаётган экан”, дейди.

Бир қарашда бу оддий гапдек туюлади. Аммо режиссёр Мелис Абзалов ушбу биргина деталь орқали катта маънони очиб беради. Чунки ўзбекона турмуш тарзида кимнингдир отаси шифохонага ёки санаторийга борса, фарзандлари унга албатта ҳолидан хабар олишга боради. Борганда эса қўл қуруқ бормайди: уйдан чойнак, пиёла ёки озиқ-овқат олиб бориш одатий ҳол. Шу нуқтаи назардан “стаканда чой ичяпти” деган гап шунчаки маълумот эмас — бу ўғилнинг отасидан узоқ вақт хабар олмаганини англатади.

Кино социологияси нуқтаи назаридан қараганда, бу эпизод жамиятдаги оилавий муносабатлар ва фарзандлик бурчининг қандай тушунилиши ҳақида муҳим маълумот беради. Социологик таҳлилда фильмлар кўпинча жамиятнинг қадриятлари, урф-одатлари ва ижтимоий нормаларини акс эттирувчи маданий матн сифатида ўрганилади. “Суюнчи” фильмидаги пиёла детали эса айнан шу маданий кодни ифода этади: ўзбек жамиятида ота-онага ғамхўрлик қилиш нафақат шахсий, балки ижтимоий бурч ҳисобланади.

Яъни бир пиёла орқали режиссёр бутун бир оилавий муносабатни, фарзанд бурчи ва бепарволик ўртасидаги фарқни очиб беради. Бу кино санъатида катта маънони майда маиший деталь орқали етказишнинг ёрқин намунасидир.

Афсуски, бугунги кунда суратга олинаётган айрим фильмларда ана шундай нозик маънолар, миллий турмуш тарзига хос деталлар кам учрамоқда. Кўп ҳолларда воқеалар фақат диалог ва ташқи ҳаракатлар орқали берилади, аммо кадр ортидаги рамзий маънолар ва маданий ишоралар етишмайди.

Шунинг учун ҳам бугунги кун режиссёрлари ва ссенарийнавислари фильм яратаётганда фақат сюжетга эмас, балки халқимизнинг турмуш тарзи, урф-одатлари ва маиший маданиятидаги шундай нозик деталларга ҳам эътибор қаратишлари муҳим. Ана шунда киноларимиз нафақат қизиқарли, балки миллий руҳ ва ижтимоий мазмунга бой асарларга айланади.

Социолог, Сухробхўжа Хидиров

Фаҳрлансак арзийди!

Каъба мусулмонларнинг Ҳаж ва Умра қиладиган жойига айланган ўша даврдан ҳозиргача Каъба 14 марта таъмирланган. Каъбанинг Пайғамбаримиз давридаги эшиги Туркиянинг Истамбул шаҳридаги
музейида сақланади. Турклар ҳукмронлик қилган йиллари олиб кетган экан. 1943 йили Абдулазиз ибн Сауд қимматбаҳо ёғочдан эшик ясатган (30000 риёлга). 1977 йили Подшоҳ Фаҳд ибн Сауд 250 кг соф тилладан эшик ясатди. Тилла эшикка ўймакорлик санъати билан оятлар ёзиш танловини ўтказди. Танловда Наманганнинг Тўрақўрғон туманидан 1927 йили бориб қолган Абдураҳмон қори ғолиб бўлиб топилади. Подшо уни тилла эшикка хат битиш учун таклиф қилади. Қори хатни ҳеч қандай ҳақ олмай ёзишни, фақат эшикнинг бир четига «Абдураҳмон Намангоний» деб ёзиб қўйишларини илтимос қилади. Подшо олдин кўнмасдан, кейин розилик берган экан. Борсангиз, кўрасиз.

Кисва - Каъбанинг устига ёпилган ёпғич - Каъбапўш. Пайғамбаримиз Муҳаммад (с.а.в.) 630 йилда Маккага келганларида Каъба устидаги кисвани кўриб, Ямандан келтирилган матодан янги кисва қилдирган эканлар. Кисвалар доим чет элдан келтирилар, ҳар йили Қурбон ҳайити, Ҳаж мавсуми олдидан янгисига алмаштирилар экан. 1938 йили Саудия подшоси Абдулазиз мутахассисларни тўплаб, кисвани энди хориждан олиб келмай, шу ерда тайёрлашни маслаҳат беради. У шу йилдан бошлаб Макка шаҳрида тайёрлана бошланган. Энг қизиғи 1938 йилда подшо Абдулазизхоннинг йиғилишида наманганлик юртдошимиз Аббосхон қори Абдулҳамид қори ўғли ҳам бўлган экан. У киши «Масжидул ҳарам»да чироқбон (электрик, монтёр) бўлиб ишлар экан. Аббосхон подшонинг таклифини эшитиб, рухсат сўраб: «Мен муҳожирман, Ватанимда бўз, алак, реза тўқиганман, агар рухсат этсангиз, шу ерда цех қуриб, кисва тўқишга ҳаракат
қилсам» дебди. Подшо рози бўлган. Аббосхон Қурбон ҳайитигача янги кисва тайёрлаб, Каъбага борган ҳожилар олдида кийдиради. Подшо хурсанд бўлиб Аббосхонга «Кисватул Каъба» деган фабрика қурдириб беради. 1977 йили фабрика кенгайтирилиб, Германиядан янги дастгоҳлар келтирилади. Битта кисва бир йил давомида тайёрланади ва унда 250 нафар ишчи ишлайди, 700 кило табиий ипак қора рангга бўялади. Мустаҳкам пахталик астарни бириктириш учун эса 120 кило олтин ва кумуш симлар ишлатилиб олтин ва кумуш шакллар билан безатилади. Унга камида 17 000 риёл ёки 5 ярим миллион доллар сарфланади. Ҳозирда юртдошимиз Аббосхоннинг фабрикасида бир йилда 3 та кисва тайёрланади. Иккитаси Мадинадаги Расулуллоҳ қабрлари устига, биттаси Каъбага ёпилади. Ёпиш маросимида подшо қатнашади.
Аббосхон қори 1907 йилда туғилганлиги 10 ёшида «Қуръон»ни тўлиқ ёд олганлиги ва 1928 йили Макка шаҳрига келиб қолганлиги айтилади. 2002 йилида Маккага борган юртдошларимиз Аббосхон қорини 98 ёшда хали ҳам фабрика раиси эканлигини айтишган. Унинг катта ўғли - ҳарбий қўмондон, яна икки ўғли - дўкондор эканлигини. Подшо бу улуғ зотни Саудия фуқаролигига қабул қилганлигини айтишган. Жуда кам одам бу номга эга бўлади.

Ўзбекнинг номи ўша соф олтиндан ясалган Каъбанинг эшигида ҳам ёниб турипти. Каъбанинг устига ёпилган ёпғич - Каъбапўшни ўзбегимнинг усталари асос солган фабрикада ишлаб чиқарилади. Дунёда шунча миллат турганида нега айнан шу замидан чиққан инсонларга бундай шарафлар насиб этган?

Ўзбеклигингдан фаҳрлан эй ўзбек боласи!

Тафаккур қил!

Социолог, Сухробхўжа Хидиров

Prezidentimiz bugun ijtimoiy-sotsiologik tadqiqot natijalari davlat siyosati va islohotlarining asosiy yo‘nalishlarini belgilab berishi kerakligini ta’kidladi. Shu bois, sotsiologiya fan sifatida qayta tiklandi, oliygohlarda sotsiologlar tayyorlash yo‘lga qo‘yildi.

Mazkur ishlarning mantiqiy davomi sifatida ijtimoiy-sotsiologik tadqiqotlar ko‘lami va sifati oshiriladi.

Endilikda bir martalik so‘rovlar emas, balki qayerda ishonch ortayotgani, qayerda zaiflashgani, qaysi qarorlar adolatli, qaysilari odamlarga manfaat keltirmayotgani bo‘yicha doimiy ravishda monitoring va tahlillar o‘tkaziladi.

Prezident Administratsiyasi Kommunikatsiyalar departamenti hamda Strategik va mintaqalararo tadqiqotlar institutiga hudud va tarmoqlar rahbarlari reytingi metodologiyasini ishlab chiqib, tahlillar asosida reytingni shakllantirish va muntazam ravishda Prezidentga kiritib borish topshirildi.

Ijro intizomi masalalari ham ko‘rib chiqildi. Berilgan har bir topshiriqning real ijro holati bo‘yicha kundalik nazorat o‘rnatish, mas’uliyatni his qilmagan, sustkashlikka yo‘l qo‘ygan rahbarlar bo‘yicha tanqidiy, ochiq va xolis axborot kiritib borish vazifasi qo‘yildi.

Yig‘ilishda mutasaddilarning hisobotlari tinglandi.
https://www.facebook.com/PressSecretaryUZ| https://www.instagram.com/press_secretary_uz/| https://x.com/Sherzod_Asadov

🍏 Озиқ-овқат исрофи ва ахлоқий бошқарув: социологик таҳлил

Озиқ-овқат фақат иқтисодий ресурс эмас. Социология нуқтаи назаридан у жамият барқарорлиги, ижтимоий адолат ва инсон фаровонлиги билан чамбарчас боғлиқ. Шунинг учун озиқ-овқат тизимларини бошқаришда қабул қилинадиган қарорлар нафақат иқтисодий самарадорлик, балки ахлоқий масъулият нуқтаи назаридан ҳам баҳоланиши керак.

📊 Глобал ҳолат (илмий манбалар):
БМТнинг Озиқ-овқат ва қишлоқ хўжалиги ташкилоти (FAO) маълумотларига кўра:

- дунёда ишлаб чиқарилган озиқ-овқатнинг тахминан 30–33% қисми исроф бўлади;
- бу ҳар йили қарийб 1,3 миллиард тонна маҳсулот дегани;
- шу билан бирга, 735 миллионга яқин инсон очлик ёки етарли овқатланмаслик муаммосига дуч келмоқда (FAO, The State of Food Security and Nutrition in the World, 2023).

Бу рақамлар озиқ-овқат муаммоси кўп ҳолларда ишлаб чиқариш эмас, балки тақсимот, логистика ва бошқарув муаммоси эканини кўрсатади.

🇺🇿 Ўзбекистондаги вазият:
Ўзбекистон Республикаси Статистика агентлиги маълумотларига кўра, мамлакатда ҳар йили 20–22 млн тонна атрофида мева-сабзавот маҳсулотлари етиштирилади. Бироқ FAO ва минтақавий тадқиқотлар натижаларига кўра, ривожланаётган мамлакатларда, шу жумладан Марказий Осиёда, мева-сабзавот маҳсулотларининг 20–25% қисми сақлаш, транспорт ва бозор инфратузилмаси муаммолари сабаб йўқотилиши мумкин.

📉 Бу ҳолат бир нечта ижтимоий оқибатларга олиб келади:
• фермерлар даромадининг пасайиши
• бозорда нархлар беқарорлиги
• кам таъминланган аҳоли учун озиқ-овқатга кириш имконияти чекланиши
• ижтимоий тенгсизликнинг кучайиши

👥 Социологик хулоса:
HECI (ахлоқий бошқарув) тамойилларига кўра, озиқ-овқат сиёсати фақат иқтисодий самарадорликка эмас, балки инсон фаровонлиги, адолат ва жамият барқарорлигига ҳам хизмат қилиши лозим.

📌 Шунинг учун самарали озиқ-овқат сиёсати қуйидагиларни назарда тутади:
✔ озиқ-овқат исрофини камайтириш сиёсати
✔ сақлаш ва логистика инфратузилмасини ривожлантириш
✔ фермерлар ва истеъмолчилар манфаатини мувозанатлаш
✔ озиқ-овқат хавфсизлигини ижтимоий адолат тамойиллари асосида таъминлаш

Қисқача айтганда, озиқ-овқат тизимидаги ҳар бир қарор ортида фақат иқтисодий рақамлар эмас, инсон ҳаёти ва жамият келажаги турибди.

Соҳа мутасаддилари тафаккур қилишсин!

https://t.me/Xidirovforamat

Шажарашунос олим Аскархон Обидов томонидан айтилган Сайит, Хожа, Мир, Шо каби номлар ҳақидаги фикрлари.

Маълумки, Марказий Осиё жамиятида Сайит, Хожа, Мир, Шо каби атамалар кўп учрайди. Бу атамалар насаб, диний нуфуз ёки ижтимоий обрў билан боғлиқ номлар сифатида шаклланган. Тарихий манбаларда бу номлар турли маъноларда ишлатилган:

Сайит (Sayyid) – ислом анъанасида Пайғамбар Муҳаммад ﷺ авлодларига нисбатан қўлланилган. Ислом тарихи ва генеалогиясида бу тоифа алоҳида ҳурматга сазовор ҳисобланган.

Хожа (Xo'ja) – 4 чохарёр, яъни Пайғамбаримиздан кейинги 4 халифанинг авлодлари. Шунингдек, эшонлар диний илм эгалари, тасаввуф шайхлари ёки уларнинг авлодларига нисбатан ишлатилган. Марказий Осиёда Яссавийлик ва Нақшбандийлик тарикатлари тарқалиши билан бу ном кенг ёйилган.

Мир (Mir) – “амир” сўзидан қисқарган бўлиб, Амир Темур авлодлари, баъзан зодагонлик ёки нуфузли насабни билдирган.

Шо (Shoh) – асли форсий “подшоҳ” маъносини асосан Бобуршоҳ авлодлари билдирса-да, баъзи ҳудудларда у авлодий ёки рамзий обрў белгиси сифатида қўлланилган.

Аскархон Обидовнинг қарашларига яқин нуқтаи назар шундаки, бу атамаларни қатъий ижтимоий табақа ёки юридик мақом сифатида эмас, балки тарихий-ижтимоий идентификация шакли сифатида тушуниш керак. Чунки:

1. Антропологик тадқиқотлар (социология ва этнографияда) кўрсатадики, Марказий Осиё жамиятида насабий номлар кўпинча рамзий капитал вазифасини бажарган. Яъни улар инсонга муайян маданий обрў ёки ишонч берган, лекин расмий ҳуқуқий имтиёзлар доимо бўлмаган.

2. Тарихий манбалар (масалан, Темурийлар ва кейинги хонликлар давридаги манбалар)да бу тоифаларга нисбатан ҳурмат мавжуд бўлган, аммо улар доим ҳам ягона ва қатъий ижтимоий синф сифатида шаклланмаган.

3. Генеалогия (шажарашунослик) нуқтаи назаридан эса, бу номлар баъзан ҳақиқий насабни, баъзан эса маданий анъана ёки маҳаллий урфни акс эттириши мумкин. Шунинг учун замонавий шажарашуносликда ҳар бир даъво манбалар, қўлёзмалар, ва тарихий ҳужжатлар орқали текширилиши лозим.

Шу маънода, “фуқаро” тушунчаси эса бу номлардан фарқли равишда умумий ижтимоий категория, яъни муайян насабий даъвосиз оддий аҳолини англатган.

Хулоса қилиб айтганда, илмий нуқтаи назардан Сайит, Хожа, Мир, Шо каби атамаларни: мутлақ табақавий устунлик белгиси сифатида эмас, балки тарихий, маданий ва генеалогик идентификация шакли сифатида ўрганиш тўғрироқ ҳисобланади.

Сиз ўз насабингизни биласизми?

Социолог, Сухробхўжа Хидиров