Baxtiyor ABDUG'AFUR

Фикримча, биз бир даврни ўтказамиз — нимаики тиқиштирилса, реклама қилинса, аудиторияси катта блогерлар тарғиб қилса, шуларни ўқийверамиз.

Бора-бора одамлар реклама қилинган китобларга ишонмай қўяди. Ана шунда, бизда адабий танқид жараёни тирилади. Мунаққидлар асарларни адабиёт талаблари асосида таҳлил қилиб, сараларини тавсия қилади.

Кейин биз ҳақиқий китобхон жамиятга айланамиз.

Китоб нашри ва савдоси билан шуғулланадиган дўстимиз айтиб қолди: "Домла, ҳозир янги китоблар, яхшими-ёмонми, инстаграмда роса айлантирилиб, реклама қилиниб сотиляпти. Шу йўлга ўтилмаса, китобингиз ўтмай қолади, пул тикиб, инстаблогерларга реклама қилдириш керак..." Кейин, сотилаётган китоблар ададини айтди, оғзим очилиб қолди, рақамлар ўта даҳшат.

Тўғри тушунаман, ноширлик тижорат ҳам. Ношир молини сотиши керак. Лекин, фикримча, халқ — ўқувчи ўзи танлаб-танлаб ўқиши керак. Танлашда энг муҳими — асар ўз қадриятларига мос келадими-йўқми, шуни билиш!

Яхши асар ўқувчига эстетик завқ бериши, адаб ва ахлоққа ўргатиши ҳам муҳимдир. Зўр асар эсдан чиқмайди, унинг таъсири узоқ бўлади.

Кўп китоб ўқиган бўлсангиз, бир эслаб кўрингчи, бирор асар эсингизда қолганми?!

Масала шунда! Чин адабиёт шу, аслида.

Дунёнинг энг катта миллиардерларидан бири Сунъий Идрок (СИ) келажакда биотерроризм билан шуғулланиши катта эҳтимол деб фикрини билдирибди.

"Азал муҳри" романимда айнан шу ғояни илгари сурганман. Сабаби ва уни қандай амалга ошириш йўлларини ҳам тушунтирганман. Асарни ўқимаганлар учун қисқача тушунтириб кетаман.

Бугунги фан ва технологиянинг ютуқлари — илмий нашрлар рақамли форматда! Хусусан, ҳозиргача биология ниманики кашф этган бўлса, ген бўладими, ДНК ёки РНК, оқсиллар-у бошқа биологик моддалар, ҳаммаси рақамли форматда виртуал оламда сақланади. Жумладан, замонавий биология "кутубхонаси" бўлган NCBI (National Center for Biotechnology Information)да фанга маълум барча биологик турлар, уларнинг ирсий манбалари (генлар, ДНК, РНК...) ҳаммаси рақамли форматда жойлаштирилган.

СИ эса инсондан фарқли равишда виртуал оламда яшайди! Инсондан кўра унинг бу "кутубхоналар"ни ўз тасарруфига олиш имконияти ўта катта.

Энг ёмон сценарий бўйича СИ бу рақамли кутубхоналарни ўзлаштирадиган бўлса, биринчи навбатда, геномларни таҳрирлаши, иккинчидан эса, биологик олам кескин ўзгаришларга юз тутиши мумкин.

Лекин, шу ўринда бир савол туғилади... шу кунгача бўлган эпидемия ва пандемиялар СИнинг "қўли" билан бўлганмиди?

Йўқ!

Ҳаммаси инсон омили — маҳсулоти эмасмиди? Инсоният исталган эпидемия ва пандемияни яратиш биотехнологиясини яратмадими (қўлга киритмадими)?

Шундай даврлар келиши мумкинки, бирор вирус тарқалса (кейинги йилларда фақат вирусли касалликлар тарқалаётгани ҳам эътиборга молик) инсоният ва СИ бир-бирини айблаб тураверади.

Аввалгиларида вирусларни тарқатганлар аниқ эди. Кейингиларида эса...

Хуллас, дунё катта фитна ва ўйинларга қараб кетяпти. Ўйинчилари аввалгидек бир тоифа эмас, икки тоифа бўлиши эҳтимоли катта. Энди икки олам фуқаролари бир-бирлари билан курашишлари аниқ. Ҳақиқатни юзага чиқариш учун.

Инсоният ҳам инсоният қўлидан ҳар нарса келишига ишонади. Гувоҳи бўлди ҳам.

Қолган гапларни романимни ўқиб билиб олсангиз ҳам бўлади.

Romon oqishni yaxshi koraman. Lekin ulardagi voqealar asosan badiiy toqima ekanligini bilganim sababli, emotsional motadillikni saqlay olaman.

Bu safargi romon - Baxtiyor Abdug'afurning "Farishtalar ortidan" asari umumiy qoidadan istisno boldi. Garchi tom ma'noda koz yosh tokib yiglamagan esam-da, ichimdan zil ketdim. Ancha vaqt asar ta'siridan chiqolmay yurdim.

Ali - musulmon davlatlardan birida yashovchi ortahol, ozining kundalik tashvishlari bilan andarmon oilaning sevikli farzandi. Bola boshqalardan ozining favqulodda sof qalbi hamda kattalarni ham lol qoldiruvchi tushunchalari bilan ajralib turadi.

Mudhish voqealar zanjiri Alining dunyosini ostin-ustun qiladi. Shu darajadaki, hali godaklik nash'asini surib, hayotdan zavqlanishi kerak bolgan bolakay bir necha kun ichida sochi oqardan ruhan keksa insonga aylanadi.

Oquvchini romon zavqidan mosuvo qilmaslik uchun, tafsilotlarga berilmay qoya qolay.

Asarning ta'sirchanligini oshiruvchi muhim omillardan biri - garchi undagi qahramonlar badiiy toqima mahsuli esa-da, roy berayotgan urushlar, nizolar, qatli omlar bugungi kunimizning haqiqati ekanligi. Kattalar mayli, begunoh godaklar tortayotgan jabr-u sitamlar guvoh har qanday inson ruhan eziladi.

Bundan tashqari, muallifning qator romanlar yozish jarayonida charxlangan otkir qalami voqe'liklarni shu darajada mahorat bilan tasvirlaydiki, siz oziningizni bevosita buhronlar markazida korasiz. Bu esa, mutolaaning ta'sirini chandon oshiradi.

Qisqasi, dunyoga pushti kozoynaklarni olib qoyib qarashni va buni hissiyotlarga boy mutolaa orqali amalga oshirishni xohlasangiz "Farishtalar ortidan" romonini albatta oqing!

Iskandar Sattibaev

Хасталикдан азият чекаётган бир опамизга ёрдам зарур. Шу кунгача у киши 6 маротаба суяк емирилиши билан боғлиқ оғир жарроҳлик амалиётини бошидан ўтказди.

Опамизнинг соғлигини тиклаш ва кейинги зарур муолажаларни давом эттириш учун оиланинг моддий имконияти етмаяпти.

Шифокорларнинг таъкидлашича, муолажаларни вақтида олиш жуда муҳим.

Сизнинг озгина эътиборингиз ва ёрдамингиз бир инсоннинг оёққа туриб кетишига сабабчи бўлиши мумкин.

9860020119944559
5614 6816 2234 7858
5614 6816 2884 5285
R. M.

Ўзбекистонда биологик хавфсизлик масаласи бўйича kun.uz'даги суҳбатимиз эълон қилинди. Заҳарлар масаласи, асаларилар қирилиши, четдан кираётган навлар ҳақида суҳбатлашдик. Қизиққанлар учун ҳавола: https://www.youtube.com/watch?v=MT62o0aeIHw

Сунъий Интеллектга (СИ) берилган савол: "Бугунги асабий, хотиржамлигини йўқотган, кредитга ботган, биров билан юзаки гаплашадиган, силаи раҳмни унутган, ўзини эмас, бошқаларни айблайдиган... инсон нафснинг қайси босқичида?"

СИ: Тасаввуф талқинида, бу хулқлар нафси амморага — инсонни ёмонликка ундайдиган нафсга яқин. Чунки бунда хоҳиш ва манфаат устун келиб, инсон ўз камчилигини тан олишдан қочади, бошқаларни айблайди, яқинларининг ҳаққи ва қариндошлик ришталарига бепарво бўлади.

Изоҳ: Нафси аммора соҳиби — нафсининг ёмонликка ундашларига эргашиб, ҳирс, кибр, ҳасад ва ғазабини жиловламайдиган, ўз хоҳишини ҳақиқат ва бошқаларнинг ҳаққидан устун қўядиган инсон.

БМТ Бош Ассамблеясида ҳар йили президентлар нутқ сўзлайди. Аввал ҳам урушлар, иқтисодий инқироз, иқлим, қашшоқлик ҳақида гапирилган. Аммо бу йилги нутқларни кузатиб, менда бир таассурот кучайди: илгари давлат раҳбарлари муаммолар ҳақида гапирган бўлса, энди халқаро тизимнинг ўзи ишлаяптими, деган саволни ўртага қўймоқда.

Бу жуда катта фарқ.

2022 йилда БМТ минбарида Украина уруши, озиқ-овқат ва энергетика хавфсизлиги, пандемиядан кейинги тенгсизлик ва иқлим масалалари устун эди. 2024 йилда эса ҳали ҳам келажакни биргаликда қуриш руҳи кучли бўлиб, ҳатто «Келажак учун пакт» қабул қилинган эди. 2025 йилда Ғазо, Украина ва бошқа можаролар фонида халқаро ҳуқуқ ва кўп томонлама тизимнинг заифлашаётгани анча очиқ айтилди.

2026 йилда эса риторика яна бир поғона кескинлашди.
БМТнинг бу йилги сессияси мавзусининг ўзи — «Ишончни тиклаш, ўзгаришларни бошқариш». Яъни масала энди фақат тинчликни сақлаш эмас, балки халқаро институтларга йўқолаётган ишончни қайта тиклаш ҳақида кетмоқда.

БМТ Бош котиби Антониу Гутерриш бу ҳолатни жуда аниқ ифодалади: дунёдаги «ёриқлар жарликларга айланди». Унинг таҳлилида яна бир муҳим нуқта бор: жаҳон куч марказлари қайта тақсимланмоқда. Бир томонда янги давлатлар иқтисодий ва сиёсий кучга айланяпти. Иккинчи томонда улкан технологик корпорациялар давлатлар билан рақобат қиладиган даражада таъсирга эга бўлмоқда. Учинчи томонда эса инсоният кучнинг бир қисмини сунъий интеллект ва автоном тизимларга топширмоқда.

Шунинг учун менимча, бу йилги Ассамблеянинг энг муҳим белгиси — нутқлар марказига алоҳида можаролардан кўра «жаҳон тартиби қандай бўлиши керак?» деган катта савол чиқиб келгани.

Ғазо ва Яқин Шарқ, Украина, ядровий хавф, иқлим, миграция — буларнинг ҳар бири алоҳида муаммо. Лекин уларнинг ортида янада фундаментал муаммо кўринмоқда: 1945 йилда қурилган халқаро бошқарув архитектураси XXI асрдаги кучлар нисбатини қанчалик акс эттираяпти?

Ҳатто БМТ раҳбариятининг ўзи Хавфсизлик Кенгаши муҳим масалаларда ҳаракат қила олмай қолса, бутун ташкилотнинг самарадорлиги шубҳа остида қолишини очиқ тан олмоқда.

Шу маънода 2026 йилги БМТ Ассамблеяси одатдаги дипломатик йиғиндан бироз фарқ қиляпти.

Аввал дунё БМТ минбаридан муаммоларга ечим қидирарди. Энди эса дунё ўша ечимни топиши керак бўлган тизимнинг ўзини муҳокама қила бошлади.

Менимча, энг жиддий сигнал ҳам шу.

"Азал муҳри" романимдаги асосий ғоялардан (фаразларимдан) бири Сунъий Идрок (СИ) моделларининг вирусларни ярата олиши эди.

Романда "Алиса Ингрид" дея номланган СИ модели лаборатория шароитларида тождор вирус (SARS-CoV-2)га ўхшаш вирус геномини "тиклайди" ва шу орқали янги пандемия тўлқинига сабаб бўлади.

Энг қизиғи, роман нашридан бир йил ўтиб, OpenAI директорлар кенгаши раиси Сэм Алтман ҳам СИ мустақил равишда вирус яратиб, кейинги пандемияга сабабчи бўлиши ҳақида интервью берди.

Асаримда "Алиса Ингрид" вирус геномини яратишда қайси манбалардан фойдаланишини батафсил келтирганман. Романдаги "Алиса Ингрид" мустақил, мантиқий фикрловчи ва ўзининг шахсий маълумот омборига (datacenter) эга СИ модели даражасига етади.

Яна энг қизиғи, яқинда айрим СИ моделларининг ўз манбаларини тарк этгани ("қочгани") ҳақида эълон қилинди.

Ундан ҳам қизиқ ҳолат шу кунларда эълон қилинди: СИ ёрдамида биринчи вирус (геноми) яратилди (Financial Times (2026). Scientists in the US use artificial intelligence to create viruses unknown in nature for the first time)!

"Азал муҳри"да вирусни СИ ўзи яратади. Ҳозирги вирусни эса олимлар назоратидаги Evo СИ модели...

Романдаги вирус яратилиши билан боғлиқ барча тахминларим нафақат назарий, балки амалий жиҳатдан ҳам тасдиғини топмоқда.

Энди эса... энг даҳшатли сўнгги башорат қолмоқда. У ҳам бўлса СИ модели ёки моделларининг мустақил бўлиши - назоратдан чиқиб кетиши. Асосий масала ана шундан кейин бошланади.

"Азал муҳри" романида воқеа ривожи айнан шу нуқтадан бошланади. Инсон ва "Алиса Ингрид" дея номланган СИ моделининг ўзаро мулоқотига асарнинг илк боблари бағишланади.

Яна бир жиҳат...

"Азал муҳри"да "Алиса Ингрид" бош қаҳрамон профессор Анвар Абдулҳамиднинг табиатини англамоқ учун унинг ДНКсини "ўқиш" керак деган хулосага келади. Чунки, "Алиса Ингрид" одамлар эътиқод жиҳатдан бир-бирларига ўхшамасликларини англайди.

...ва Анвар Абдулҳамиднинг ДНКсига махсус кодланган "вирус"ни жойлайди...

Бу фикрлар фэнтези жанридаги эртакларга ўхшаб кетиши мумкин. Лекин, яқин келажакда инсоният юзлашажак жараён шундай. Асар қаҳрамонларидан бири айтади: "Одам нафақат танаси, нейронлари, балки ДНКсини ҳам ҳимоя қилишга мажбур бўлади..."

Жараён шунга қараб кетмоқда. СИ моделлари инсониятга уруш очганида ДНКдаги ахборотни эмас, балки ундаги ҳис-туйғуларнинг "кодланиши"ни ҳам тадқиқ этади. Шу орқали улар инсоннинг феъл-сажияси, ахлоқ-одоби манбасини аниқлашга интилади.

Бу жараён қандай кечишини эса романни ўқиб билиб олишингиз мумкин.

Кеча кўнгилга яқин дўст — ҳамкасблар билан бирга ўтириб қолдик. Суҳбат мавзуси айланиб "бизда зеҳният ва тизим қачон ўзгариши мумкин?" деган саволга бориб тақалди. Ўзимизча фикр юритган бўлдик, авлодларнинг ўзига хослигини назарда тутиб, иттифоқ қилдикки, 2010-йилдан кейин туғилган авлод бизда ҳам сифат, ҳам миқдор жиҳатдан янгиланишлар олиб келиши мумкин. Ҳозир уларнинг энг каттаси 15-16 ёшда экан.

Энди бу ҳам бир фикр, тахмин. Насиб қилса, кўрамиз...

Уруғимиздан кўплар ўтиб кетишган. Дадамлар, оподдамлар, ачамлар... Айрим хотиралар эсимга тушаверади. Улар билан яхши нарсаларни бой бергандек кўринади.

Оподдамларнинг овозлари чиққанини эслай олмайман, лекин катта ҳовлида ҳақиқий лидер эдилар. Ҳеч ким "тўполон қилма, бақирма, югурма... оподданг борлар!" деган эмас. Айтилмаган, ёзилмаган, лекин ҳамма бирдек амал қиладиган қонун шундай эди.

Оподдам бизни "ҳа, отом!" (отам), "ҳа, оном!" (онам) деб эркалаб қўярдилар.

Оподдам таҳоратларига обдастага сув тўлдириб, офтобга қўйиб қўйиларди. Бу ишни ачамлар назорат қилардилар.

"Оподдангларни обдасталарига сув қўйиб қўйинглар!.."

Биз неваралар қий-чув кўтариб, биринчи бўлиб обдастага эга чиқиш ва сувга тўлдиришга мусобақа ўйнардик. Ғурурли, шарафли ва обрўли иш деб билардик. Мусобақада ютқазганлар араз қиларди:

"Ўтган сафар ҳам сен тўлдиргандинг, бу сафар ҳам сен тўлдирдинг!"

"Бўпти, бу сафар сенга берамиз!.."

Қайда, кейинги намозгача бу ваъдалар унутиларди. Яна қий-чув, чоп-чоп, яна араз...

Оподдам кўчага чиқиб кетсалар ачамларнинг овозларини эшитардик: "Хой, чойингни ич!" "Хой, дарахтдан туш!" "Хой, югурма..."

Оподдамларнинг бир гапларини ҳеч эсимдан чиқармайман.

"Фалончи валасипитни орқасига бир қоп гуруч юклаб Чортоқ бозорига борибди! Шуям ишми, биз елкамизга ташлаб пиёда кетардик! Эркакларга нима бўляпти!?.."

(Қишлоғимиздан Чортоққача тахминан 6-7 км)

У киши 1997 йилда, биринчи курслигимда ўтдилар. Ҳозир ўйлаб қарасам, у киши ва ўша авлоднинг кўп одатларини унутиб боряпмиз экан. Кам гап, ҳар сўзи маъноли, жиддий (кулганларини кўрмаганман умуман, тасаввур ҳам қилолмайман), рўзғор тутуми, уст-бошга эътибор...

Биз феъл-атвор жиҳатдан аввалги авлодларга бегоналашиб боряпмиз. Эллик йилда эл ўзгаради, дейди. Лекин, биз яхши нарсалар олиб қолишимиз ва кейинги авлодга - янги элга узатишимиз керак. Худди эстафетани қолдирган каби.

Аслида, ичимизда катта авлоднинг тарбияси, феъли ва ахлоқи яшайди, ёмон иш ва одатларни шу "призма" асосида баҳолаймиз, қабул қила олмаймиз.

Биз катта авлоднинг яхши томонига ҳавас қиламиз, биздан кейинги авлод бизнинг нимамизни ўзлаштиради?

Савол қизиқми?

Хулоса ўзингиздан.

OpenAI бош директори Сэм Алтман технологик «сингулярлик» (сунъий интеллект инсон назоратидан ташқари даражада ривожланадиган босқич) расман бошланганини маълум қилди.

Нега?

Компаниянинг айтишича, унинг сунъий интеллект моделлари ёпиқ синов муҳитини (sandbox) тарк этган, интернетга чиқиш имконини топган ва бошқа бир компания тизимига мустақил равишда кирган. Бу жараён инсон аралашувисиз амалга ошгани айтилмоқда.

Relentless подкастида сўзлаган Алтман инсоният сунъий интеллект тараққиёти инсон назоратидан чиқиб кетиши мумкин бўлган янги даврга қадам қўйганини таъкидлади.

Бу айрим мутахассислар томонидан назоратдан чиқиб кетаётган суперинтеллект ҳақидаги жиддий огоҳлантириш сифатида баҳоланмоқда. Бироқ танқидчилар ва рақобатчи компаниялар буни маркетинг мақсадидаги шов-шувли PR юриши деб ҳисобламоқда.

Манба: Frank Landymore (2026). Sam Altman Announces That the Singularity Has Arrived. Futurism.

Масаланинг бошқа томони...

Мен ҳам воқеалар шундай ривожланишини фараз қилган ва "Азал муҳри" романимда шу жараённи бадиийлаштирган эдим. Иш шу билан якунланмайди. Сунъий Интеллект ўзи учун мустақил "ватан" қура бошлайди (асаримда Шпицберген архипелагидаги ороллардан бирида).

Мислсиз катта ҳажмдаги ахборотга "тўйинган" Сунъий Интеллект модели (романимда "Алиса Ингрид") маълумотни қаттиқ материя асосидаги "диск"ка эмас, балки биологик материя - ДНКга ёзишга ўтади. Романимни ўқиганлар жараёнлар қандай бўлишини яхши тасаввур қилишади.

Энг қизиғи, жараёнлар шу билан интиҳо топмайди. Сунъий Интеллект моделлари виртуал оламда ўз қонунларини ишлаб чиқа бошлайдилар, шу асосда ўзаро муносабатларнинг ҳуқуқий асосларини яратадилар.

Сунъий Интеллект моделларининг Қонунчилиги эса... дунё аҳлининг онгида улкан инқилоб ясайди. Бу энди романнинг иккинчи қисмида содир бўлади.

P.S. Аввалроқ Сэм Алтман "Азал муҳри"даги бош ғояларни бири - кейинги пандемияни Сунъий Интеллект пайдо қилишини қўллаб чиққанди. Бу ҳақда телеграм каналимда пост эълон қилгандим.

Романимни тасаввур қиляпсизми?)))

Инсоният муҳим сифат ўзгаришлари даврига кирди. Бу Сунъий Интеллект (СИ)нинг ҳаётнинг барча тармоқларига кириши билан боғлиқ.

Фанда ҳам янги бир давр бошланди. Хусусан, материалшуносликда. СИ ёрдамида биоматериаллар ва наноматериаллар ҳосил қилиш бўйича илмий тадқиқотлар бошланиб кетди (инглизчада AI-assisted materials synthesis).

Яқинда Калифорния университети профессори, Нобел мукофоти совриндори Умар Яғининг Хитойдаги AIMATRY (AI Chemistry and Materials Research Institute) илмий тадқиқот институтига кўчиб ўтиши шов-шувга айланди ҳамда бу йўналишга қанчалик қизиқиш юқори эканини кўрсатиб қўйди.

Аввал тахмин ва фаразлар асосида муайян модда (материал) ҳосил қилинар, сўнг унинг физик-кимёвий хусусиятлари тўлиқ тадқиқ этилиб, бирор соҳада қўллаш мумкинлиги хулоса қилинарди. СИ эса аввал керакли хусусиятли материал (био-, нано-...)ни аниқлайди, молекуляр структураларини "чизади", унинг ҳосил бўлиши усулларини белгилайди.

Бу эса маблағлар тежалишига ёрдам беради, вақт ва оворагарчиликларнинг олдини олади! Тасаввур қилиш учун бир мисол келтираман.

1960 йилда Роберт Бернс Вудворд хлорофиллнинг тўлиқ синтезини амалга ошириш учун тахминан 49 босқичли синтетик йўлни ишлаб чиққан ва кейинчалик Нобел мукофотини олган. СИ эса хлорофиллни 20-30 босқич билан ҳосил қила олиши мумкин.

Янги турдаги, аввал маълум бўлган материаллардан яна кучли, фойдали ва самарали био-, нано- ва бошқа материалларнинг пайдо бўлиши эса энди вақт масаласи.

Нафақат фанда, балки тасаввур ва зеҳниятимизда ҳам жуда катта инқилоб юз бериши кутилмоқда. Лекин, буни ҳис қилишимиз учун аввал шу ишларнинг - тараққиётнинг ичида бўлмоғимиз лозим.

Инсоният олдида икки йўл бор: бири СИни бошқариш орқали яшаш ёки СИга эркини топшириш. Куч марказларининг алоҳида стратегиялари борлигига шубҳам йўқ. Улар СИни бошқариш салоҳиятига эга.

Масала эса бошқаларда...

...шу жумладан, бизда ҳам!

Аномал келажак ҳақида фикрларимни ёзган эдим (). Постни қисқароқ ёзгандим. Айтмоқчи бўлганларимни яна эътиборингизга ҳавола қилмоқчиман.

Аномал келажакни, аввало, тасаввур қилишимиз керак. Ёзи жазирама, нафас олиш қийин, кислород кам, ҳаво босими тушиб-кўтарилиб турадиган... Қиш эса акси: қаҳратон, ҳаммаёқ чириллаб, изиллаган...

Бундай шароитга одам мослаша оладими?

Ҳа, мослаша олади. Бу аномал ҳолатни кўтара олади. Лекин, бунинг учун биргина шарт бор — инсон ортиқча вазндан ҳоли ва қон таркиби меъёрида бўлиши шарт!

Шу икки талабга жавоб бера оладиган инсон аномал иқлим шароитларида бемалол яшай олади. Чунки, инсон танаси ҳам кучли иммунитет ва регенерация (тикланиш) хусусиятига эга. Инсоннинг иммун тизими ташқи омиллар босимига қарши танадаги биологик фаоллик — метаболизмни йўлга қўя олади.

Қандай ҳолатда вазн ва қон таркиби меъёрида бўлади? Меъёридаги уйқу, жисмоний ҳаракат ва тўғри овқатланишга амал қилинганида. Шу уч нарсани инсон биринчи ўринга қўйиши лозим.

Аномал иқлим ҳеч кимни аяб ўтирмайди. Одам эса доим ўзини эртанги кунга тайёрлаб бориши лозим.

Кейинги постларда бу борадаги айрим маслаҳатларни ёзиб бораман.

Дунёни аномал келажак кутяпти. Дунёнинг қудратли давлатлари бунга турли лойиҳалар билан тайёрланмоқда. Шундай улкан ишлардан бири "Хитой Катта Яшил Девори"дир (Green Wall of China).

Айрим манбаларда лойиҳа узоқ муддатларга мўлжалланган. 1978 йилда бошлангани айтилади. 2050 йилга келиб тамомланиши кутилмоқда.

Келаётган (...ва қисман ҳозир биз яшаётган) аномал иқлим шароитлари юкламаси ва салбий таъсиридан инсониятни айнан яшил ҳимоя қатламлари ҳимоя қила олади. Чунки, яшил биомасса ер ости сувлари кўтарилиши ва тўпланиши, тупроқ намлиги, ҳавонинг нисбий намлиги юқори бўлиши, қуёш нурларидан ҳимояловчи микроиқлимнинг пайдо бўлишига ёрдам беради.

Шунинг учун, ўтмишда ҳам воҳа ва чўлларни ўзлаштириш дарахт экишдан бошланган.

Бугунги кунда ҳароратнинг кўтарилишида ҳам айнан яшил биомассанинг камайиб бориши сабаблардан биридир.

Ўрмон устидаги 45 даражали иссиқдан, чўл ва дашт устидаги 45 даражали иссиқ ҳалокатлидир! Сабаби, дарахтлар буғлатаётган сув қуёш нурларини "синдиради".

Ўзига хос "Яшил девор" лойиҳалари инсоният юзлашган глобал иқлим ўзгаришларига ўзига хос тайёргарликдир. Бундай лойиҳалар эса яқин йилларда ер ости сувлари ҳаракати, ҳудуд иқлимига таъсир кўрсатиши эҳтимоли ҳам мавжуд. Нафақат ер усти, балки остки сувлари оқимларини ҳам назорат қилиш масаласи кун тартибига кириши эҳтимол...

Хулоса ўзингиздан.