𝐃𝐮𝐫𝐝𝐨𝐧𝐚 ✍

ALLYUZIYA  DENOTATI  Allyuziv  matnda  ishora  qilingan matn yoki ijtimoiy-tarixiy fakt. Masalan, quyidagi matnda Xristofor
Kolumb  tomonidan  Amerikaning  kashf  qilinishi  fakti  allyuziya denotati  vazifasida  kelgan:  Va  birdan  sezasan:  odamlar  emas, Kemalar ko‘chadan o‘tmoqda suzib – Ishxonaga emas, mayxonaga
emas, Amerika ochgani ketmoqda ular. Ularni hayqirib tabriklaging kelar, Va birdan anglaysan: Sen ham bir Kolumb. (U.Azim)
ALLYUZIYA  KO‘RSATKICHI  Allyuziv  matnda  muayyan
adabiy yoki ijtimoiy-tarixiy faktga ishora qilib keluvchi, til egalariga yaxshi tanish bo‘lgan lisoniy birlik. Allyuziya ko‘rsatkichi, odatda, mashhur nomlar, jumlalar yoki matnlar, ya’ni pretsedent birliklardan
iborat  bo‘ladi.  Masalan:  Sendagi  nafratni  xohlardim  asti,  Razillar ko‘ziga  boqolsam  xunxor.  Chunki  haligacha,  O  t  e  l  l  o,  rosti, 
Y a g o n i o‘qitib qo‘yguvchilar bor. (A.Oripov) Buncha uzun oh
tortdingiz,  o  h  B  o  b  u  r,  Muttahamlar  dunyosida  shoh  Bobur
(S.Sayyid).
ALLYUZIYA  MANBASI  Allyuziv  matnda  ishora  qilingan adabiy  yoki  ijtimoiy-tarixiy  fakt  manbasi.  O‘zbek  tilida  badiiy,
tarixiy,  ilmiy  asarlar,  miflar,  folklor  asarlari  tarkibidagi  matnlar, Qur’oni  Karim  oyatlari  va  hadislarga  allyuziya  manbasi  sifatida
ko‘p murojaat qilinadi.  

( Xudoyberganova D. Zamonaviy tilshunoslik terminlarining izohli lug‘ati. – Toshkent: Bookmanu print, 2024. – B. 10-11. )     

@Durdona_Xudayberganova_S

ALLYUZIV ANTROPONIM Allyuziv matnda allyuziya
ko‘rsatkichi vazifasida keluvchi antroponim, allyuziv nomning bir turi. Masalan: Ermak ekan endi L a y l o l a r, M a j n u n g‘arib kezgan sahrolar, Ertak ekan T o h i r-Z u h r o l a r, Bevafo ko‘p
ekan dunyoda. ( M.Yusuf) q. allyuziv nom.
ALLYUZIV KOSMONIM Allyuziv matnda allyuziya
ko‘rsatkichi vazifasida keluvchi kosmonim, allyuziv nomning bir turi. Masalan: Sen-ku Z u h r o s a n falakda, Intizoringman faqat,
Ne ajab tolpinsa ko‘nglim, Yo‘q emish orzuda ayb. (E.Vohidov) q. allyuziv nom.
ALLYUZIV MATH Allyuziya vositasida hosil qilingan matn.
q. allyuziya.
ALLYUZIV NOM Allyuziv matnda allyuziya ko‘rsatkichi
vazifasida keluvchi onomastik birlik, assotsiativ tarzda idrok qilinuvchi pretsedent matnning tarkibiy qismi; ikki madaniy-semiotik
maydonni tutashtiruvchi vosita. q. allyuziya ko‘rsatkichi.
ALLYUZIV TOPONIM Allyuziv matnda allyuziya ko‘rsatkichi
vazifasida keluvchi toponim, allyuziv nomning bir turi. Masalan: G‘afurning do‘ppisin qo‘ndirib boshga Q a r sh i d a n chaqnadi she’rning chaqmog‘i. (U. Azim) q. allyuziv nom.
ALLYUZIV ZOONIM Allyuziv matnda allyuziya ko‘rsatkichi
vazifasida keluvchi zoonim, allyuziv nomning bir turi. Masalan: Dovon oshib shamol bo‘lib Uchar bizning “Jiguli”. “Jiguli”mas,
go‘yo Duldul, naqd B o y ch i b o r deguli. (E.Vohidov) q. allyuziv nom.
ALLYUZIYA [lot. allusio – ishora; hazil] Muayyan til birligi
vositasida biror adabiy yoki ijtimoiy-tarixiy faktga ishora qilishdan iborat uslubiy figura. Lingvomadaniyatshunoslikda allyuziya ikki madaniy-semiotik maydonning o‘zaro munosabati nuqtayi nazari-
dan o‘rganiladi.
( Xudoyberganova D. Zamonaviy tilshunoslik terminlarining izohli lug‘ati. – Toshkent: Bookmanu print, 2024. – B. 10-11. )

@Durdona_Xudayberganova_S‌‌

Assalomu alaykum, USTOZ!!!
Tugʻilgan kuningiz muborak boʻlsin. Sizga kasallik bilmas sogʻlik, gʻamsiz shodlik, tuganmas boylik, mazmunli umr va xotirjamlik tilaymiz. Mudom biz shogirdlar ardogʻida, el e'tiborida, e'zozida, e'tiborida boʻling. Sizni samimiy tabriklaymiz. (Shogirdlar va hamkasblar)

🇺🇿 Assalomu alaykum!
Siz va siz orqali oila a‘zolaringizni mamlakatimiz mustaqilligining 35 yillik shodiyonasi bilan tabriklaymiz.
Yurtimiz ravnaqi yo‘lida oldingizda turgan mas‘uliyatli vazifalarni bajarishda sizga kuch-quvvat, mustahkam sog‘lik tilaymiz!

“AKSIOLINGVISTIKA ayn. lingvistik aksiologiya.
AKSIOLOGIK  BAHO  Voqelikka,  undagi  narsa  va  hodisalarga nisbatan qadriyatli munosabat hamda ularni qadrlash tuyg‘usi asosida shakllangan hukm va xulosalar. Aksiologik baholash narsa, hodisa yoki jarayonning iqtisodiy qiymatini, foydaliligini belgilash orqali  emas,  balki  uning  subyekt  maʼnaviy  olami  uchun  qanday ahamiyat kasb etishini aniqlash orqali amalga oshadi.
AKSIOLOGIK  DUNYOQARASH  Qadriyatli  yondashuv, aksiologik munosabat, aksiologik baholash kabilardan tarkib topuvchi;  kishilarning  voqelikka  qadriyatli  munosabati  va  faoliyatining yo‘nalishini  belgilaydigan  aksiologik  qarashlar,  tamoyillar  va maslaklarning  jami;  ijtimoiy  dunyoqarashning  o‘ziga  xos  tarkibiy qismlaridan biri.
AKSIOLOGIK  ONG  Qadriyatlarni  anglash  jarayonida  hosil bo‘ladigan, qadrlash tuyg‘usi, aksiologik tushuncha va xulosalarni ifodalaydigan, uni o‘ziga xos tarzda aks ettiradigan ijtimoiy ongning maxsus  shakli.  Q.Nazarovning  fikriga  ko‘ra,  aksiologik  ongda “qadriyatlar,  ularning  mohiyati,  mazmuni,  namoyon  bo‘lish shakllari, ahamiyati va xususiyatlari o‘z aksini topadi.”
AKSIOLOGIYA [yun. axia – qadriyat + logos – fan, taʼlimot) Qadriyatlarning  tabiati,  ularning  voqelikdagi  o‘rni  va  qadriyatlar dunyosining tuzilishi bilan bog‘liq masalalarni, turli qadriyatlarning bir-biri  bilan,  shuningdek,  ijtimoiy  va  madaniy  omillar  va  shaxs tuzilishi  bilan  aloqadorligini  o‘rganuvchi  soha;  falsafa  fanining bo‘limi”.
Xudoyberganova D. Zamonaviy tilshunoslik terminlarining izohli lug‘ati. – Toshkent: Bookmanu print, 2024. – B.8-9.

@Durdona_Xudayberganova_S

QADRIYATLAR Real voqelikning namoyon bo‘lish shakllari, undagi narsa, hodisa va jarayonlar, shuningdek, insoniyat, jamiyat, odamlar, ularning hayoti, faoliyatining ijtimoiy subyektlar uchun ahamiyati va qadrini anglatadigan umumaksiologik kategoriya; inson va insoniyat uchun ahamiyatli bo‘lgan barcha narsalar.
MILLIY QADRIYATLAR Muayyan xalq, millat, elat hayoti, turmush tarzi, tili, madaniyati, maʼnaviyati, urf-odat va anʼanalari, o‘tmishi va kelajagi, ayni vaqtdagi ijtimoiy muhiti bilan bog‘liq bo‘lgan, insonlar o‘rtasidagi munosabatlar uchun foyda keltiradigan narsalar, hodisalar, xatti-harakatlar majmuyi; shaxslar va ijtimoiy guruhlar faoliyatini tegishli me’yorga soladigan ma’naviy hodisa.
UMUMINSONIY QADRIYATLAR Olam, tabiat va jamiyatning eng asosiy, eng muhim tomonlarini, qonun-qoidalarini, aloqadorliklarini ifodalaydigan, hamma davrlarda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmaydigan qadriyatlar.
(Xudoyberganova D. Zamonaviy tilshunoslik terminlarining izohli lug‘ati. – Toshkent: Bookmanu print, 2024. – 112 b.)

@Durdona_Xudayberganova_S

"Ўзбек халқ мақолларида ариқ, дарё, ирмоқ, сув, тош, бўрон, зилзила каби сўзлар лингвомаданий код сифатида реаллашган. Масалан: "Ариқ қазимасанг, отизга сув чиқмас"; "Ўзга юртнинг боши бўлганча, Ўз юртингнинг тоши бўл"; "Бирлашган дарё бўлар, Тарқалган ирмоқ бўлар"; "Халқ пуфласа, бўрон бўлар, Халқ тепинса – зилзила".
"Халқ – тош, амалдор –  сув" мақолида халқ тош (қаттиқ модда), яъни енгилмас куч, амалдор эса сув (суюқ модда), заифлик, ожизлик. Мақол мағзида тош воситасида аҳиллик, бирлик улуғланган бўлса, сув рамзи орқали эса тахт, мансаб ўткинчи (мансаб сувга ўхшаб муқим эмас) эканлиги таъкидланган. Иккинчидан эса, халқ амалдорни адолатли кўриш орзусини сув рамзий тимсоли воситасида ўз сўзида юзага чиқара олган. Маълумки, Юсуф Хос Ҳожибнинг “Қутадғу билиг” асарида  сув – адолат рамзи сифатида улуғланган: “Зулм –  ёниб турган ўт, адолат  – оқиб турган сув”. Демак, мазкур мақолда сув тимсолини икки  хил ҳолат рамзи деб англашимиз мумкин: биринчиси – ожизлик, иккинчиси эса эзгулик”.
Ўзбек халқ мақолларида маконий код ҳам ўз ўрнига эга. Ўзбек лингвомаданиятида уя, боғ, тоғ, юрт каби сўзлар маконий код сифатида қўлланади. Масалан:  Боқсанг – боғ, боқмасанг – тоғ; Боғбонга тоғ ярашмас, Биёбонга – боғ; Боғни боқсанг – боғ бўлур, Ботмон даҳсар ёғ бўлур.
“Боқсанг – боғ, боқмасанг – тоғ” мақолида  тоғ, боғ  маконий кодлари мақол мазмуни шаклланишида асосий восита  бўлган. Мазкур мақолда боғ – гулзор (эгали макон), тоғ – тошзор (тиканзор –эгасиз макон) рамзи.   Тоғ, боғ  маданий кодлари воситасида у ёки бу маконга қараш, унда меҳнат қилиш, яшнатиш улуғланганлигини, бунинг акси эса қораланганлигини сезиш мумкин. Яъни халқимиз тоғ, боғ маконий кодлари воситасида “Ишласанг – тишлайсан” деган фикрини  ҳам таъкидламоқчи. Мазкур "Боғбонга тоғ ярашмас, Биёбонга – боғ"; "Боғни боқсанг – боғ бўлур, Ботмон даҳсар ёғ бўлур"; "Боқимсиз боғ тоғ бўлур, Юрак-бағринг  доғ бўлур"; "Ариқ қазимасанг, отизга сув чиқмас" мақолларида ҳам "Боқсанг – боғ, боқмасанг – тоғ" мақолининг мағзи мужассам...
Хуллас,  ҳар бир миллат ўзига хос тафаккур тарзига эга”.
(Дурдона Худoйберганова,
Зоҳида Муқимова. Лингвомаданий кодлар назарияси ва ўзбек халқ мақоллари // Ўзбек тили ва адабиёти. – Тошкент, 2021. – № 4. – Б. 20-23. )

@Durdona_Xudayberganova_S

“Lingvomadaniyatshunoslikning asosiy maqsadi madaniyat, xalq tafakkuri, uning olamni idrok etishidagi oʻziga xos jihatlarning tilda aks etishini oʻrganishdan iborat. Mazkur sohaning obyekti til va madaniyat, predmeti esa oʻzida madaniy semantikani namoyon etuvchi lisoniy birliklar hisoblanadi” . (Durdona Xudoyberganova)


@Durdona_Xudayberganova_S

Assalomu alaykum.
🇺🇿Yurtimiz farovonligi, xalqimiz tinchligi-yu osoyishtaligi yo'lida fidokorona xizmat qilgan insonlarning nomi abadiydir. Ularning fidoyiligi, jasorati, vatanparvarligi barchamiz uchun ibrat maktabidir. Hurmatli yurtdoshlar, Xotira va qadrlash kuni muborak bo'lsin. Qaddingiz tik, qadringiz ulug' bo'lsin!

@Durdona_Xudayberganova_S

Ассалому алайкум! Рамазон ҳайити муборак бўлсин. Ҳайитга етказганига Яратганга ҳамду санолар бўлсин. Ҳар биримиз аждодлар меросини эъзозлашда,  қадриятларимизни ардоқлашда чарчамайлик. Бирдамлик,  тотувлик,  аҳиллигимиз йўқолмасин.
       Илоҳим, бутун дунё халқлари ҳаловати бузилмай,  шодон ҳаёт  кечирсин!
@Durdona_Xudayberganova_S

ILMU TAFAKKURDA DURDONA
Inson hayotida kitoblar yo‘lni yorituvchi mayoq, tafakkurni uyg‘otuvchi nurdir. Har bir mutolaamiz ichki dunyomizda yangi ufqlarni ochishi, hayot yo‘limizni aniqroq belgilab berishi sir emas. Aniq sanog‘ini bilmaydigan kitoblarim orasiga yana bir bebaho manba — “O‘zbek tili metaforalarining antropotsentrik lug‘ati” qo‘shilgani mendek kitob jinnisi uchun juda quvonchli voqea bo‘lgandi. Maqtanishdek tuyular, ammo haqiqat shuki, bir zal to‘la olimlar orasidan muallif aynan meni tanlab mazkur kitobni hadya qilganida 6-martda sovg‘aga uy berilgan qizning quvonchdan hayratga tushgandagi holatini boshdan kechirganman. Bu e’tibor ortida meni kitobning, ilmning haqiqiy qadrini biladigan inson sifatida ko‘rish bor edi. Bu menga bo‘lgan ishonch va e’tirof edi. Bu ma’suliyat ham yuklaydigan estafeta mash’ali kabi edi…
Ma’lumki, til shunchaki aloqa vositasi emas, u inson tafakkuri, ruhiyati va madaniyatining ko‘zgusidir. Tili bilan, unda ishlatadigan so‘z boyligi bilan odamzot aslida o‘ziga o‘zi ko‘zgu tutadi. Ayniqsa, nutqni serjilo qiladigan metaforalar kishining dunyoni qanday ko’rishi, his etishi va anglashining eng nozik ifodasidir. Shu bois, ushbu lug‘at men uchun qadrli, u ana shu murakkab va chuqur qatlamlarni ilmiy asosda ochib beradigan, nafaqat tilshunoslar, balki o‘zbek tilining boy madaniy kodlaridan bilim izlovchi va tafakkur qiluvchi har bir “o‘zbekman”, degan odam uchun bebaho xazinadir.
Eslayman, aynan metaforalar meni ilm dunyosiga qo’limdan yetaklagandi. Turli tillarda bir xil so‘zning turfa ma’no kashf etishi o‘ylantirgan, izlanishga undagan. Aynan shunday paytlarda ustozlarimiz yaratgan manbalar, xususan, men nazarda tutayotgan olimaning tadqiqotlari ilmiy izlanishlarimizning nazariy va amaliy jihatlarini yoritishda mustahkam tayanch bo‘lib xizmat qilgan. Bu olima Durdona Xudayberganovadir. Olima yaratgan asarlar, ayniqsa, antropotsentrik yondashuv orqali o‘zbek tilining ichki olamini ochib berishdagi xizmatlari zamonaviy lingvistikamizga qo‘shilgan ulkan hissa, deb bilaman va aynan shu olima mening DSc ishimda opponentim bo‘lganini o‘zimga katta baxt va sharaf, deb hisoblayman. Ishimni xolis maqtab, “ilmingiz ziyoda bo‘lsin, oxirgi paytda bunday darajadagi dissertatsiya o‘qimagan edim. Roziligingiz bilan ishdagi terminlarizdan yangi kitobimda foydalanaman”, deb aytganlari haliyam esimda va xursandligimni yashira olmagandim.

Hurmatli Durdona Sidikovna, Sizga mustahkam sihat-salomatlik, ilmiy ijodingizga baraka va yana ko‘plab shogirdlar yo‘liga mayoq bo‘ladigan katta asarlar bitishingizni tilayman. Yozgan kitoblaringiz tarixiy obidalar kabi mustahkam, vaqt sinovidan o‘tadigan va abadiyatga daxldor bo‘lib qolsin va bunga ishonchim komil. Tug‘ilgan kuningiz muborak bo‘lsin!

PS Siz bilan hamkorlikda “O‘zbek va ispan tillari metaforalarining antropotsentrik lug‘ati”ni ham yaratishimiz kerak, zotan ispan tili O‘zbekistonda adabiy, ilmiy, siyosiy, iqtisodiy kabi barcha sohalar uchun ochilmagan qo‘riqdir. Aflotun deganidek, “Educatio est optima provisio senectuti (Ilm – inson hayotining eng ishonchli tayanchi)”dir, mana shu tayanch Sizni, bizni bir umr tark etmasin.
PS 2 Ispancha qiziq metaforalardan keb qoldi: 1) “No tener pelos en la lengua”. So‘zma-so‘z: Tilining tuki/juni bo‘lmaslik (yoki Tili junsiz bo‘lmoq), ma’nosi: tilini tiyib yurmaydigan kishi, odamlarga yoqsa-yoqmasa o‘ylab-o‘ylamay gapiradiganlar haqida. Ba’zan to‘g‘risini ochiq aytadigan odamga nisbatan ham ishlatilishi mumkin. O‘zbekcha muqobili: Tili besuyak (suyaksiz) bo‘lmoq. Tilning suyagi yo‘q. Ammo o‘zbekcha iborada asosan salbiy ma’no nozikligi bor, ispanchasida esa ham salbiy, ham neytral mazmun mavjud. 2) “Estar como una ostra” So‘zma-so‘z: ustritsa (molyuska turi, chig‘anoq) kabi (yopiq) bo‘lmoq, ma’nosi: juda yopiq, gapirmaydigan odam. O‘zbekcha muqobili: Ichimdan top; Mum tishlamoq va hk.

Катта рахмат!