Azərbaycan dili və Ədəbiyyat

📚Qeyd

✅Sözdə hissəcik işlənib-işlənmədiyini tapmaq üçün sözdəki dı, mış, sa hissəsindən əvvələ "-maq" məsdər şəkilçisi artırın.
Əgər "-maq" artırdıqda söz qəbul edərsə (məna olarsa), həmin hissə təsriflənən forma (zaman) şəkilçisidir.
Əgər "-maq" artırdıqda söz qəbul etməzsə (məna olmazsa), həmin hissə hissəcikdir.
✅Məsələn: yazdın sözündə --dı hissəsindən əvvələ maq şəkilçısini artıraq: yazmaq --qəbul etdi, məna var deməli "dı" zaman şəkilçisidir, hissəcik deyil.Yazırdın sözündə "dı" hissəsindən əvvəl maq artıraq --- yazırmaq qəbul etmədi ,məna yoxdur,deməli "dı" hissəcikdir zaman deyil.
✨✨✨✨✨✨✨✨✨✨✨

📚Qeyd:
✅İndiki, şühudi keçmiş və qeyri-qəti gələcək zamanlar III şəxsin təkində "-dur⁴" şəkilçisi qəbul etmir.
✅"-mış⁴" zaman şəkilçisi III şəxsin təkində mütləq "-dur⁴" şəkilçisini qəbul etməlidir.
✅"-malı", "-ası⁴" və "-acaq" şəkilçilərini feili sifət və ya feilin şəkilləri kimi fərqləndirmək üçün "hansı?" sualından istifadə olunur.
✅Feillərin şəkillərinin şəkilçiləri qrammatik şəkilçilər hesab olunur.
✨✨✨✨✨✨✨✨✨✨✨

✒️ŞAH İSMAYIL XƏTAİ—"DƏHNAMƏ"POEMASI📜

Əsər poema janrında(məsnəvi – ikilik formasında) yazılıb. Epik poemadır. Vahid süjet xətti var. Əruz vəznin həzc bəhrində, ana dilində yazılıb. Əsərin dili anlaşılan deyil, çətindir.

💘 Poemanın mövzusu məhəbbət, ideyası isə səbir və iradə sayəsində məqsədə çatmaqdır.

🧠 Poema müəllifin ən irihəcmli əsəridir. Əsərdə nakam, sonu uğursuz olan bir eşq təsviri edilib fikri yanlışdır. Əsərin sonu fəlakətli sonluqla bitir fikri yanlışdır. Əsər nikbin sonluqla bitir.

✍🏻 Poemada nəsimi parça vurulması və onun özü eşqi uğrunda bütün çətinliklərə sinə gəlməsi təsvir olunur.

👤 Huş, Ah, Göz yaşı, Saba kimi rəmzi obrazlar; Aşiq, Bağban kimi real insan obrazları; Məşuqə kimi pəri (mifik) obraz var.

🧍🏻‍♂️ Aşiq obrazı real insandır. Aşiq zülmət gecələrdə ona Ayın görünməsindən şikayətlənir. Aşiqin ilk vaxtlar eşqi tanımadığı öz dilindən verilir. Əsərin əvvəlində eşqə biganə yanaşan, sevməyi bacarmayan addanandan bir obraz olur. Daha sonralar isə o özü eşqə düşür. Aşiq Məşuqəni bağda yatarkən yuxuda görür. Aşiqin həyatında Məşuqənin yoxluğu əsərin sonuna büsbütün dəyişir. Eşq düşünən Aşiq özünü çarəsiz və aciz hiss edir. İlk başlarda haqlı olan, əzilən amma qalmadığı ifadə etsə də, sonacan mübarizə aparır və sevdiyinə qovuşur.

💌 Məktublar Aşiqin ülvi duyğularını ifadə edir. Aşiqin mənəvi aləminin, hiss və düşüncələrinin təsvirinə geniş yer verilir. Aşiq Məşuqənin yolunda çəkdiyi əzab-əziyyətlərdən şikayətlənir.

✨ Rəmzi obrazlar Aşiqə yardım edir. Aşiqin məktubunu Məşuqəyə aparır. (1,2,3,10 - Saba; 4,5 - Huş; 6 - Ah; 7,8,9 - Göz yaşı)

🧝🏼‍♀️ Məşuqə mifik obrazdır. Pərilər diyarında yaşayır. Ona xidmət edənlər də mifik obrazlardır. Poemada Məşuqənin mənəvi aləmi, hiss və düşüncələrinin təsvirinə geniş yer verilir fikri yanlışdır.

🕌 Məşuqədə onun gözəlliyinin təsvirinə geniş yer verilir. Əsərdə Məşuqə obrazı gözəlliyi və məğrurluğu ilə bəyənilir.
🌟 Xeyirxahlığı ilə diqqət cəlb edən obraz, yəni Bağban Aşiqin məktublarını aparır.

🌬️ Saba özülünü isə Peyğəmbərin ölüləri dirildən nəfəsinə bənzədir. (Məşuqə yox)

📜 Məsnəvi şəklində yazılıb, süjet xətti ilə səsləşməyən əlavəsi var.

🖋️ Müəllifinin ən böyük əsəri sayılan bu əsər əruz vəznində yazılıb.

📉 Əsər hadisələrin göstərilməsi üsulu ilə deyil, hadisələrin danışılması, yəni təhkiyə üsulu ilə yazılıb.

⚠️ Tərkibinə yalnız aid olduğu mövzu daxilidir, ancaq mövzuya yer verilməyibdir fikri də yanlışdır. Əsərin “Bahariyyə” adlı əlavəsi var.
🎨 Şair məşuqəni yaradarkən onun gözəlliyini təsvirinə daha çox diqqət yetirmişdir. Əsərdə onun daxili mənəvi keyfiyyətləri haqqında aydın təsvirlərə rast gəlinmir.

🌼 Poemada müəllifin etdiyi yenilik – “Bahariyyə” hissəsidir.

💘 Əsərdə mövzusu olan eşq birmənalı deyil. Tam dini-mistik, tam dünyəvi, tam eşqin sədaları var.

📃 Poemada obrazların fərdiləşdirilmiş xüsusiyyətlərinə rast gəlinmir. Mifik və rəmzi obrazlardır. Əsərdə rəmzi obrazlarla real obrazlar vəhdət təşkil edir. Aşiqə yardım edən obrazlar, Xeyirxah əməliləri rəmzi obrazları birləşdirən çadırda təsvir edilir. Mövzusuna məhəbbət olan əsərin ideyası çox yüksək qiymətləndirilir.

📨 Əsərdə birinci məktubda ilk olaraq Bağbanla gəlir. Bağban Aşiqin bütün məktublarını çatdırır. Məşuqə bütün məktubları yırtır cümə fikri yanlışdır.

📖 M.Övhədinin eyni adlı əsərindən fərqlənən ana dilində yazılıb.

🌿 Poemada həm insan, həm də rəmzi obrazlar vəhdətdə verilib. Onlar əsasən təbiət obrazları ilə bağlılıqda təsvir edilib.

📚 Əsər mifik düşüncə mahiyyəti haqqında sadə və aydın dildə yazılıb.

👨🏻‍🌾 Poemadakı bağban obrazı öz xeyirxah əməlləri ilə seçilir.

✍🏻 Əsər əruzun həzc bəhrində yazılmış və ana dilində yazılmışdır.

😔 Aşiq eşqin əzab-əziyyətindən şikayətlənir, gecə-gündüz ah-nalə edir.

[poll]

[poll]

[poll]

[poll]

📚QEYD

Bitirmək: dərslərini bitirdi
gülü bitirdi
Uçurmaq: binanı uçurdu
quşu uçurdu
bitir ,uçur sözləri omonim
hesab olunur✅

Bitir, uçur sözləri indiki zamanda işləndikdə omonim hesab olunmur❌

Qazan: pul qazan
Təmiz qazan(qab mənasında)
Omonim hesab olunur✅
Qazan sözü feili sifət olduqda omonim hesab olunmur❌

#OMONİMLƏR


✅dayanmaq [dayammax] feil
1. Dayaq etmək, dayamaq, söykənmək; dirənmək, lap yanaşmaq.
□ Nənə əlini yumruqlayıb masaya dayandı. (S.Rəhimov).
Maşın qapıya dayandı.
2. Rast gəlmək, rastlaşmaq. □ ...işimiz çox çətin yerə dayandı... (C.Məmmədquluzadə).

✅dayanmaq [dayammax] feil
1. Hərəkətsiz hala düşmək; hərəkətini, işini saxlamaq; kəsilmək, qurtarmaq, ara vermək.
2. Fəaliyyətdən qalmaq, daha fəaliyyət göstərməmək, fəaliyyətini kəsmək.
3. Bir yerdə qərar tapmaq, gəlib bir yerdə durmaq, daha irəli hərəkət etməmək.
4. Ayaq üstə durmaq; durmaq, çəkmək.
□ Kişi küçənin ortasında dayanmışdır.
Növbədə dayanmaq.
5. Dözmək, tab gətirmək, davam gətirmək, qatlaşmaq.
□ Hər gunə əziyyətə dayandıq. (C.Cabbarlı).
6. Səbat göstərmək, üstündə durmaq, israr etmək.
□ Sözünün üstündə dayanmaq.
7. Bir şey haqqında müfəssəl danışmaq.
□ ...Mən də bu sözün üstə çox dayanıb uzun-uzadı danışmaq istəmirəm. (C.Məmmədquluzadə).
8. Səbir etmək, gözləmək, toxtamaq, duruş gətirmək.
□ Bir qədər dayanmaq lazımdır. (M.Ə.Sabir).

✅keçinmək [keçimməx'] feil
1. Dolanmaq, yaşamaq, güzəran etmək, baş saxlamaq.
□ Birtəhər keçinirəm. Qurdla qoyun bir yerdə keçinməz. (Atalar sözü).
2. Birisi ilə (istər-istəməz) dinc yaşamaq, yola getmək; yola vermək.
□ Belə bir vəziyyət içərisində katib Sübhanverdizadə ilə bir növ keçinməyi qərara aldı. (S.Rəhimov).

✅keçinmək [keçimməx'] feil
Ölmək.
□ Səhər üzü idi, dağlardan əsən sübh küləyinin nəfəsi üşüdür, Afaq isə artıq keçinirdi. (Ə.Məmmədxanlı).
✨✨✨✨✨✨✨✨✨✨✨✨✨

[poll]

[poll]

[poll]

[poll]

[poll]

[poll]

📚Sözlərin mənaları

1. Eskalator
– İnsanları bir mərtəbədən digərinə daşıyan hərəkətli pilləkən.

2. Elevator
– İnsan və ya yük daşıyan şaquli hərəkət edən lift.

3. Evakuasiya
– Təhlükə zamanı insanların müəyyən ərazidən təxliyə olunması, təhlükəsiz yerə köçürülməsi.

4. Ekskavator
– Torpağı qazmaq, yükləmək üçün istifadə edilən ağır texnika, qazıma maşını.

5. Eskalasiya
– Hər hansı bir prosesin get-gedə artması, şiddətlənməsi, gərginləşməsi.
✨✨✨✨✨✨✨✨✨✨✨✨✨

🔔 Bilmək maraqlıdır..

- Eyni adlı əsərlər

1. Görmədim

| Müxəmməs - M.P. Vaqif
| Qoşma - Aşıq Ələsgər

2. Durnalar
| Qoşma - M.P. Vaqif
| Qoşma - M. V. Vidadi
| Qoşma - Q. Zakir

3. Bax
| Qəzəl - M.P. Vaqif
| Qoşma - Q. Zakir

4. Ayrılır
| Qəzəl - İ. Nəsimi
| Qəzəl - Ş.İ. Xətai

5. Dəhnamə

| Poema - Marağa Öhvədi
| Poema - Hümam Təbrizi
| Poema - Ş.İ. Xətai

[poll]

📚Qeyd:

Epik və Lirik növün xüsusiyyətləri;

Epik növ:
1) Hadisə, Əhvalat danışmaq, nağıl etmək yolu ilə təsvir olunur. ( təhkiyə)

2) Həm nəsr, həmdə nəzmlə yazıla bilər.

3) Sujet xətti olur


Lirik Növ:
1) Tərənnüm əsas yer tutur.

2) Obyektə subyektiv münasibət ön plana çəkilir.

3) Lirika - Təəsüratın, düşüncənin qüvvətli həyəcanlarının məhsuludur.

4) Hadisə danışılmır.

5) Fikir və duyğular vəhdət təşkil edir.

6) Epik əsərlərlə müqayisədə həcmcə kiçik olur.

7) Lirik əsərlərdə insanın sevinci, kədəri, uğuru və.s ilə bağlı hisslər əsas yer tutur.
✨✨✨✨✨✨✨✨✨✨✨✨✨

[poll]

✅ Feili bağlama şəkilçiləri (hamısı qrammatik şəkilçilərdir)
✅ Bu şəkilçilər hərəkətin zamanını, səbəbini, tərzini və ya şərtini bildirir. 
✅ -ıb/-ib/-ub/-üb, -araq/-ərək: İşin əsas feildəki işdən əvvəl icra olunduğunu, tərzini və ya səbəbini bildirir.
Düşmən qorxub (səbəb)geri çəkildi.
Dərsi qurtarıb (-araq) zaman) evə getdi.
Kitaba baxıb (tərz) danışdı.
✅ -madan/-mədən: Hərəkətin zamanını, tərzini və ya şərtini bildirir.
Hazırlaşmadan (şərt) getmə.
Baxmadan (tərz) cavab verdi.
Oxumadan (zaman) getdi.
✅ -dıqca/-dikcə/-duqca/-dükcə, -ınca/-incə/-unca/-üncə: Hərəkətin miqdarını və ya davamlılığını bildirir.
Doyunca (miqdar) yedim.
✅-anda/-əndə, -dıqda/-dikdə: Hərəkətin zamanını bildirir.

[poll]