Azərbaycan dili və Ədəbiyyat

[poll]

[poll]

[poll]

[poll]

*Qeyd:*✍

✅ Fonetik təhlil zamanı əsas diqqət yetirməli məqamlar:

1. Səs və hərf tərkibi
2. Sait səslər
3. Samit səslərin növləri
✅tələffüzə əsasən aparılır.

4. Ahəng qanununa tabe olub- olmaması
5. Sözün hecaları
6. Sözün vurğusu
✅ yazılış formasına əsaslanır.

✅Qeyd

📌Bəzi sözlər var ki, mənsubiyyət şəkilçilərini qəbul etdikdə "y" bitişdirici samitindən istifadə olunur: mənafe, mövqe, mənşə, mənbə, tale, su, nə...

📌Həm mənsubiyyət, həmdə hal şəkilçisi qəbul etdikdə son saitini itirən sözlər: sinif, fəsil, fikir, şəkil, cisim, şeir, nəsil, sətir, isim, ömür, zehin, ətir, qəbir, qədir, izin və s.

📌Yalnız mənsubiyyət şəkilçisi qəbul etdikdə son saiti düşən sözlər: beyin, ağıl, alın, burun, ağız, çiyin, boyun, qoyun(qucaq mənasında), qarın, ovuc, oğul, qayın, könül

📌Nağıl,taxıl,müdir,üfüq sözləri şəkilçi qəbul etdikdə ikinci hecadakı qapalı sait heç zaman düşmür.

📌Mənim,Bizim sözündəki -ım⁴ şəkilçisi yiyəlik hal şəkilçisidir.

✨✨✨✨✨✨✨✨✨✨✨✨✨✨

Qeyd

📚 Azərbaycan ədəbiyyatı – Yeni dövr
Mərhələlər üzrə əsas ədəbi yeniliklər

🔹 Yeni dövr – I mərhələ

📌 34. Realizmin əsasını qoyan – M.P.Vaqif (XVIII əsr)
📌 35. Yazılı ədəbiyyatda əruzun çoxəsrlik hakimiyyətinə son qoyulması – XVII–XVIII əsrlər
📌 36. Məhəbbət dastanlarının yaranması – XVII–XVIII əsrlər 💕
📌 37. Yazılı ədəbiyyatda xəlqiləşmənin güclənməsi – XVII–XVIII əsrlər 🗣️

🔹 Yeni dövr – II mərhələ

🖋️ 38. İlk ictimai satira – Q.Zakir (XIX əsrin 30-cu illəri)
📖 39. Maarifçi hekayənin əsası – İ.Qutqaşınlı, “Rəşid bəy və Səadət xanım” (1835)
👩 40. İlk maarifçi qadın obrazı – Səadət xanım (1835)
👥 41. İlk ədəbi məclislər – “Divani-hikmət” (Tiflis, 1844)
🎭 42. İlk komediya – M.F.Axundzadə, “Molla İbrahimxəlil kimyagər” (1850)
🎬 43. Dramatik növün aparıcı janra çevrilməsi – 1850-ci illər
📚 44. İlk realist bədii nəsr – M.F.Axundzadə, “Aldanmış kəvakib” (1857)
😔 45. İlk faciə – N.B.Vəzirov, “Müsibəti-Fəxrəddin” (1896)
🏛️ 46. İlk tarixi faciə – N.B.Vəzirov, “Nadir şah” (1898)
📝 47. İlk nəsrlə yazılmış dram – N.B.Vəzirov, “Nadanlıq” (1894)
📄 48. İlk müstəqil nəsr hekayəsi – “Rəşid bəy və Səadət xanım” (fransızca, 1835)
👶 49. Uşaq dramaturgiyasının başlanğıcı – C.Məmmədquluzadə, “Çay dəsgahı” (1889)
🎼 50. Nəzmlə yazılmış ilk dram – C.Məmmədquluzadə, “Çay dəsgahı” (1894)
📑 51. Ədəbi tənqidin yaranması – M.F.Axundzadə məqalələri
🌍 52. İlk qərbli obraz – Müsyo Jordan (1850)
📜 53. Tarixşünaslığın əsası – A.Bakıxanov, “Gülüstani-İrəm” (1841)
🎟️ 54. İlk dramın səhnəyə qoyulması – “Hekayəti-vəziri-xani Lənkəran” (1873)
📘 55. Nəsrdə realizmin əsası – “Aldanmış kəvakib”
🎤 56. Mənzum dramın yaranması – “Çay dəsgahı”
👨‍🌾 57. “Kiçik adam”ın nəsrə gəlişi – Məhəmmədhəsən əmi, “Danabaş kəndinin əhvalatları” (1894)
📕 58. Ana dilində ilk roman – N.Nərimanov, “Bahadır və Sona” (1896–1898)

🔹 Yeni dövr – III mərhələ (XX əsrin əvvəlləri)

🔥 59. Tənqidi realizmin aparıcı istiqamətə çevrilməsi
📰 60. Satirik mətbuat – “Molla Nəsrəddin” jurnalı (1906)
✍️ 61. Satirik nəsrin zirvəsi – C.Məmmədquluzadə
🗯️ 62. Satirik şeir məktəbi – M.Ə.Sabir
😂 63. Sosial satiranın güclənməsi – “Hophopnamə”
🧠 64. Psixoloji nəsrin formalaşması – Ə.Haqverdiyev
🎭 65. Fəlsəfi dram – H.Cavid, “İblis” (1918)
♀️ 66. Qadın azadlığı mövzusu – C.Cabbarlı
🌙 67. Milli romantizm – H.Cavid, M.Hadi
🦋🦋🦋🦋🦋🦋🦋🦋🦋🦋🦋🦋

[poll]

[poll]

[poll]

[poll]

[poll]

Qeyd✅

1️⃣. Təsirlik hal xəbər olmur. Xəbərlik şəkilçisi qəbul etmir.

2️⃣. Təsirlik və yerlik hal qoşmalarla işlənmir.

3️⃣. Şəxs xəbərlik şəkilçiləri:

am², san² , dır⁴,
ıq⁴( ıq,iki,uq, ük) , sınız⁴, dır⁴+ lar²

Məsələn: Mən şagirdəm (əm)
                Sən şagirdsən ( sən)
           O şagirddir ( dır )
           Biz şagirdik ( ik)
           Siz şagirdsiniz ( siniz)
        Onlar şagirddirlər ( dır+ lar )

📚Qeyd

✅Sözdə hissəcik işlənib-işlənmədiyini tapmaq üçün sözdəki dı, mış, sa hissəsindən əvvələ "-maq" məsdər şəkilçisi artırın.
Əgər "-maq" artırdıqda söz qəbul edərsə (məna olarsa), həmin hissə təsriflənən forma (zaman) şəkilçisidir.
Əgər "-maq" artırdıqda söz qəbul etməzsə (məna olmazsa), həmin hissə hissəcikdir.
✅Məsələn: yazdın sözündə --dı hissəsindən əvvələ maq şəkilçısini artıraq: yazmaq --qəbul etdi, məna var deməli "dı" zaman şəkilçisidir, hissəcik deyil.Yazırdın sözündə "dı" hissəsindən əvvəl maq artıraq --- yazırmaq qəbul etmədi ,məna yoxdur,deməli "dı" hissəcikdir zaman deyil.
✨✨✨✨✨✨✨✨✨✨✨

📚Qeyd:
✅İndiki, şühudi keçmiş və qeyri-qəti gələcək zamanlar III şəxsin təkində "-dur⁴" şəkilçisi qəbul etmir.
✅"-mış⁴" zaman şəkilçisi III şəxsin təkində mütləq "-dur⁴" şəkilçisini qəbul etməlidir.
✅"-malı", "-ası⁴" və "-acaq" şəkilçilərini feili sifət və ya feilin şəkilləri kimi fərqləndirmək üçün "hansı?" sualından istifadə olunur.
✅Feillərin şəkillərinin şəkilçiləri qrammatik şəkilçilər hesab olunur.
✨✨✨✨✨✨✨✨✨✨✨

✒️ŞAH İSMAYIL XƏTAİ—"DƏHNAMƏ"POEMASI📜

Əsər poema janrında(məsnəvi – ikilik formasında) yazılıb. Epik poemadır. Vahid süjet xətti var. Əruz vəznin həzc bəhrində, ana dilində yazılıb. Əsərin dili anlaşılan deyil, çətindir.

💘 Poemanın mövzusu məhəbbət, ideyası isə səbir və iradə sayəsində məqsədə çatmaqdır.

🧠 Poema müəllifin ən irihəcmli əsəridir. Əsərdə nakam, sonu uğursuz olan bir eşq təsviri edilib fikri yanlışdır. Əsərin sonu fəlakətli sonluqla bitir fikri yanlışdır. Əsər nikbin sonluqla bitir.

✍🏻 Poemada nəsimi parça vurulması və onun özü eşqi uğrunda bütün çətinliklərə sinə gəlməsi təsvir olunur.

👤 Huş, Ah, Göz yaşı, Saba kimi rəmzi obrazlar; Aşiq, Bağban kimi real insan obrazları; Məşuqə kimi pəri (mifik) obraz var.

🧍🏻‍♂️ Aşiq obrazı real insandır. Aşiq zülmət gecələrdə ona Ayın görünməsindən şikayətlənir. Aşiqin ilk vaxtlar eşqi tanımadığı öz dilindən verilir. Əsərin əvvəlində eşqə biganə yanaşan, sevməyi bacarmayan addanandan bir obraz olur. Daha sonralar isə o özü eşqə düşür. Aşiq Məşuqəni bağda yatarkən yuxuda görür. Aşiqin həyatında Məşuqənin yoxluğu əsərin sonuna büsbütün dəyişir. Eşq düşünən Aşiq özünü çarəsiz və aciz hiss edir. İlk başlarda haqlı olan, əzilən amma qalmadığı ifadə etsə də, sonacan mübarizə aparır və sevdiyinə qovuşur.

💌 Məktublar Aşiqin ülvi duyğularını ifadə edir. Aşiqin mənəvi aləminin, hiss və düşüncələrinin təsvirinə geniş yer verilir. Aşiq Məşuqənin yolunda çəkdiyi əzab-əziyyətlərdən şikayətlənir.

✨ Rəmzi obrazlar Aşiqə yardım edir. Aşiqin məktubunu Məşuqəyə aparır. (1,2,3,10 - Saba; 4,5 - Huş; 6 - Ah; 7,8,9 - Göz yaşı)

🧝🏼‍♀️ Məşuqə mifik obrazdır. Pərilər diyarında yaşayır. Ona xidmət edənlər də mifik obrazlardır. Poemada Məşuqənin mənəvi aləmi, hiss və düşüncələrinin təsvirinə geniş yer verilir fikri yanlışdır.

🕌 Məşuqədə onun gözəlliyinin təsvirinə geniş yer verilir. Əsərdə Məşuqə obrazı gözəlliyi və məğrurluğu ilə bəyənilir.
🌟 Xeyirxahlığı ilə diqqət cəlb edən obraz, yəni Bağban Aşiqin məktublarını aparır.

🌬️ Saba özülünü isə Peyğəmbərin ölüləri dirildən nəfəsinə bənzədir. (Məşuqə yox)

📜 Məsnəvi şəklində yazılıb, süjet xətti ilə səsləşməyən əlavəsi var.

🖋️ Müəllifinin ən böyük əsəri sayılan bu əsər əruz vəznində yazılıb.

📉 Əsər hadisələrin göstərilməsi üsulu ilə deyil, hadisələrin danışılması, yəni təhkiyə üsulu ilə yazılıb.

⚠️ Tərkibinə yalnız aid olduğu mövzu daxilidir, ancaq mövzuya yer verilməyibdir fikri də yanlışdır. Əsərin “Bahariyyə” adlı əlavəsi var.
🎨 Şair məşuqəni yaradarkən onun gözəlliyini təsvirinə daha çox diqqət yetirmişdir. Əsərdə onun daxili mənəvi keyfiyyətləri haqqında aydın təsvirlərə rast gəlinmir.

🌼 Poemada müəllifin etdiyi yenilik – “Bahariyyə” hissəsidir.

💘 Əsərdə mövzusu olan eşq birmənalı deyil. Tam dini-mistik, tam dünyəvi, tam eşqin sədaları var.

📃 Poemada obrazların fərdiləşdirilmiş xüsusiyyətlərinə rast gəlinmir. Mifik və rəmzi obrazlardır. Əsərdə rəmzi obrazlarla real obrazlar vəhdət təşkil edir. Aşiqə yardım edən obrazlar, Xeyirxah əməliləri rəmzi obrazları birləşdirən çadırda təsvir edilir. Mövzusuna məhəbbət olan əsərin ideyası çox yüksək qiymətləndirilir.

📨 Əsərdə birinci məktubda ilk olaraq Bağbanla gəlir. Bağban Aşiqin bütün məktublarını çatdırır. Məşuqə bütün məktubları yırtır cümə fikri yanlışdır.

📖 M.Övhədinin eyni adlı əsərindən fərqlənən ana dilində yazılıb.

🌿 Poemada həm insan, həm də rəmzi obrazlar vəhdətdə verilib. Onlar əsasən təbiət obrazları ilə bağlılıqda təsvir edilib.

📚 Əsər mifik düşüncə mahiyyəti haqqında sadə və aydın dildə yazılıb.

👨🏻‍🌾 Poemadakı bağban obrazı öz xeyirxah əməlləri ilə seçilir.

✍🏻 Əsər əruzun həzc bəhrində yazılmış və ana dilində yazılmışdır.

😔 Aşiq eşqin əzab-əziyyətindən şikayətlənir, gecə-gündüz ah-nalə edir.

[poll]

[poll]

[poll]

[poll]