Jalilov. Qaydlar

Umid qilamanki, oʻzbek tili bayramida oʻzbek tili uchun eng yomon sovgʻa boʻlmaydi

Ertaga - oʻzbek tiliga davlat tili maqomi berilgan kun, oʻzbek tili kuni. Oxirgi bir asrdan sal koʻproq vaqt davomida oʻzbek alifbosi juda koʻp oʻzgardi: arab yozuvidan isloh qilingan arab yozuviga, soʻng lotin yozuvi asosidagi yanalifga (u ham oʻn yilcha vaqt davomida bir necha marta oʻzgartirildi), soʻng kirill va soʻng lotinga. Kirilldan lotinga oʻtilayotganda bir alifbo qabul qilindi, soʻng oradan ikki-uch yil oʻtib boshqasi (amaldagisi) qabul qilindi. Menimcha, hech qaysi til alifbosi bu qadar beqaror va tez oʻzgaruvchan boʻlmagan boʻlsa kerak. Hozirga qadar oʻzbek tili uchun mamlakat ichkarisida ikki alifbodan (kirill va amaldagi lotin), mamlakat tashqarisida esa bunga qoʻshimcha ravishda yana arab alifbosidan ham (masalan, Afgʻonistondagi oʻzbeklar) foydalaniladi. Bu borada ham oʻzbek tili unikal boʻlsa kerak - hech bir til uchun parallel ravishda uch alifbodan foydalanilmasa kerak.

Shu bilan birga, oʻtgan yillar davomida hozirgi lotinda oʻqiydigan va yozadigan avlod shakllandi, adabiyotlar va manbalar bazasi yaratildi, internet va sunʼiy intellekt ham hozirgi alifboni "tushunadigan" boʻlib qoldi. Koʻp noshirlar oʻzbek tilini "ikki alifbo oʻrtasida sarson boʻlish" balosidan qutqarish va amaldagi, qonun bilan tasdiqlangan alifbosida adabiyotlar koʻpayishiga hissa qoʻshish maqsadida kitoblarini faqat lotin yozuvida bosishga qaror qilishdi.

Mana endi, "bir tovushga bir harf" va "noqulay" degan oʻxshamagan bahonalar bilan oʻzlari lotin yozuvidan amalda foydalanmaydigan avlod yana yozuvni almashtirmoqchi. Eng qizigʻi - qonun bilan amaldagi lotin yozuvi oʻzbek tili uchun yagona yozuv standarti etib tasdiqlanganiga qaramasdan, davlatning eng yuqori idoralarida hujjatlar kirill yozuvida (va hatto aksar hollarda - boshqa davlat tilida) yuritiladi, bu alifboni tasdiqlab qonun qabul qilgan partiyalarning nashrlari ham "shapkasi" lotincha, ichi kirillcha chiqadi. Yaʼni, real olib qaraganda, oʻzbek tilining uzil-kesil yagona, qonun bilan tasdiqlangan yozuvga oʻtmagani sababi - aslida alifboning "noqulayligi" emas, qaror qabul qiluvchilar orasida uni qabul qilishni istamayotganlarning koʻpligi.

Agar ayrim "saroyga yaqin" bloger - amaldorlar taxmin (bashorat?) qilganidek, oʻzbek tili bayramiga "sovgʻa" sifatida alifboni yana oʻzgartirish toʻgʻrisidagi qonun tasdiqlab yuborilsa, bu - oʻzbek tili uchun eng yomon "sovgʻa" boʻladi. Bu qaror yagona standartga oʻtishni taʼminlash oʻrniga tilni endi uch alifbolilik balosiga roʻbaroʻ qiladi, tilning turli hujjatlar, kitoblar, OAV va internet makonida ifodalanishida xaos yaratadi va oʻzbek tilining mamlakat ichida ham, tashqarisida ham nufuziga jiddiy putur yetkazadi - axir har nechadir yilda alifbosi oʻzgaradigan tilga ishonib boʻladimi?

Shunday ekan, umid qilamanki, oʻzbek tiliga uning bayramida bunday "sovgʻa" tortiq qilinmaydi. Qandaydir lobbilar manfaati va / yoki absurd bahonalar oʻzbek tiliga hurmatdan ustun kelmaydi.

Va kun oxirida (yoki yangi kun boshida?) kitob tavsiyasi.

Yaqinda uygʻur shoiri Tohir Hamut Izgilning "Tunda hibsni kutib" ("Waiting to be arrested at night") asari mutolaasini (aniqrogʻi, audiokitob variantini eshitishni) tugatdim. Oʻz uyingda erkin boʻlmaslik, shunchaki oʻz ona tilingda gapirganing, oʻz madaniyating, diningga amal qilib yashashni xohlaganing uchun taʼqiblarga duchor boʻlish - dahshat. Inson birinchi navbatda erkin boʻlishi kerak - qolgan hammasi erkinlikdan keyingi masala.

Kitobda bir qiziq - mohiyatan, dahshatli! - epizod bor. Muallif bir serialni suratga olayotgan paytida prodyuser telefon qilib, oddiy "Assalomu alaykum" kalimasi - salomlashishda ishlatiladigan soʻz birikmasi taqiqlanganini, senzuraga uchraganini aytadi. Oʻylab koʻring: salomlashishda ishlatiladigan oddiy ibora taqiqqa uchragan. Negaligini hech kim aniq bilmaydi, tushuntirmaydi. Absurd emasmi?

Baʼzan oʻzimizda juda bu darajada boʻlmasa ham, shunga yaqin absurd va tushunarsiz taqiqlar - 404 boʻlgan maqolalar va oʻchir(tir)ilgan postlar uchrab turadi, lekin. Negadir oxirgi paytlarda koʻpaymoqda ham.

Inson eng avvalo erkin boʻlishi kerak. Ayniqsa, oʻz uyida, oʻz vatanida. "Ki sen ham hur tugʻilgʻonsen".

Kelishsa, Gazeta.uz’da platforma berishga biz tayyor. Hamma gap ularda, kelisharmikan?)

X tarmog'ida juda ajoyib (va juda to'g'ri) fikrga duch keldim:

"Mutolaa performativ aktga, kimo‘zar musobaqasiga va yodlab pul ishlash vositasiga aylantirilayotgan joy bolalarning o‘qish savodxonligi bo‘yicha dunyoda oxirgi o‘rinlarda turishi yoki natijalari umuman tan olinmasligi ajablanarli emas". (Madina Musayeva)

Kontekst:
PISA-2022 tadqiqotlarida O'zbekiston o'quvchilari o'qish savodxonligi bo'yicha dunyoda 91 davlatdan 90 o'rinni egallashdi.
PISA-2025 taqdiqotlarida esa O'zbekistonning o'qish savodxonligi natijalari umuman tan olinmadi.
Katta-katta sovrinlar qo'yilgan kitobxonlik musobaqalari esa haqiqiy kitobxonlikka aloqasi yo'q, shunchaki xotirani tekshiradigan shoularga aylangan.

Ta’lim vazirligiga katta vakolatlar berilgani ham yordam bermagan ko‘rinadi

Ijtimoiy tarmoqlardagi qiziq fikrlardan:

Avvaliga yangi tashkil etilgan gigant vazirlikni kim boshqarishi ancha shov-shuv bo‘lib, taxminlar yomg‘irday yog‘ildi.
So‘ngra Sirdaryo viloyati hokimi kim bo‘lishi kun tartibiga chiqdi.
O‘ndan so‘ng hokim qolib, O‘zAning tasdiqlanmagan xabar tarqatgani atrofida bahslar boshlandi.
Va har bir tayinlov bir muncha kutib turildi, turfa saytu bloglarda har xil xabarlar tarqalishiga qo‘yib berildi go‘yo. Oxiri kechagi tayinlovlar bo‘ldi.

Endi esa aksar telegram kanallar, feyzbuk sahifalarida ma’lumotlar turfaligi, har xilligi, qaysi biriga ishonish kerakligi, odamlar to‘g‘risini qayerdan olishi lozimligi haqdagi qarashlar shunday tez bolalab boshladiki...

G‘arib o‘ylarim, bunday jarayonning nihoyasi barcha OAV ning bir qo‘l ostida birlashtirilishi, MTRK, O‘zA kabi gigantlar ham qaytadan tashkil etilishi va qo‘shib yuborilishi hamda bularning bari “aybdor” bo‘lmagan bir kishining qaramog‘iga o‘tishidan shubhada.

Tag‘inam kim bilsin. Bular bir mayda odamning bekorchilikdagi mayda o‘ylari, xolos ...

P.S. Bizni yagona "OʻzA - Oʻzbekiston 24" axborot makoni kutmoqdami? Omon boʻlsak - koʻramiz.

Avgustning javobsiz baxsi: Imtiyoz imkoniyatmi yoki ijtimoiy adolat prinsiplarining buzilishi?

Agar yetim yoki kam taʼminlangan bola repetitorga borolmagani uchun imtiyozga muhtoj boʻlsa, bu – maktab taʼlimi tizimi ishlamayotganidan dalolat. Muammoni OTMga kirish paytida sunʼiy ball ulashish bilan emas, maktab davridayoq hammaga sifatli va bepul taʼlim berish orqali hal qilish kerak.​

Batafsil: https://oyina.uz/uz/article/4980

Rasmiy sahifalarimiz👇

https://t.me/oyinauz | https://www.instagram.com/oyina.uz/ | https://x.com/oyinauz?s=21&t=7bF5JuXOxTxKuFObVtJnww | https://www.youtube.com/channel/UC-ldIOmQ6zSalis9azXTOWA

Milliy o'quv dasturi muhokamasi

E'lon qilingan fan dasturlariga e'tibor berilsa, boshlang'ich sinflarda (1-4) "O'qish savodxonligi" fani saqlanib qolinganini ko'rib mumkin. Masalan, 2021-yilgi dasturda ona tilini kommunikativ maqsadlarda o'qitishga (til ko'nikmalarini rivojlantirish, tildan real vaziyatlarda foydalanishni o'rgatish) urg'u berilgani sababli, boshlang'ich sinflarda "o'qish" fani ona tiliga qilingan edi (umumiy soatlarni saqlab qolgan holda). Chunki matnni tushunish - bu nutq ko'nikmalaridan biri va mohiyatan ona tili darslarida rivojlantiriladigan ko'nikma. Qolaversa, o'qish ko'nikmasining til darsida rivojlantirilishi til qoidalarini matn asosida (kontekstda) imkonini beradi.

Lekin 2026-yilgi (muhokamaga qo'yilgan) dasturlarda "o'qish" ("o'qish savodxonligi") yana alohida fan sifatida ajratilgan, shu bilan birga, DTS loyihasiga ilova qilingan o'quv rejada 2-4 sinflarda ona tili va o'qish uchun umumiy soatlar hajmi 1 soatga https://www.gazeta.uz/ru/2026/08/24/school-program/. Va "o'qish savodxonligi" fani mohiyatan boshlang'ich adabiyot faniga aylantirilgan. Fanga oid kompetensiyalarning yo'nalishlari ham (5ta yo'nalish) 5-9 va 10-11 sinflardagi adabiyot fani yo'nalishlari bilan bir xil.

Lekin xalqaro tadqiqotlarga qarasak, "o'qish savodxonligi" = "adabiyot" (badiiy matnlarni tushunish) emas. Boshlang'ich ta'limni bitirayotgan o'quvchilarning o'qish savodxonligini baholaydigan PIRLS taqdiqotlarida "o'qish savodxonligi" tushunchasiga "jamiyat talab qiladigan va/yoki shaxsning o'zi qadrlaydigan tilning yozma shakllarini tushunish va ishlata olish; turli shakllardagi matnlardan ma'no yaratish" deb https://timssandpirls.bc.edu/pirls2026/frameworks/chapter-1-reading-assessment-framework.html. PIRLS tadqiqoti boshlang'ich sinf o'quvchisining matnni o'qish maqsadini ikki katta kategoriyaga bo'ladi: badiiy tajriba uchun o'qish hamda ma'lumot olish va ishlatish uchun o'qish. Va tadqiqotga har ikki maqsadga teng e'tibor beriladi, teng baholanadi.

O'zbekiston 2021-yilgi PIRLS taqdiqotlarida o‘rtacha balldan sezilarli past natija qayd qilgan va 57 mamlakat orasida 49-o‘rinni https://www.gazeta.uz/oz/2023/05/17/pirls/ edi. Tadqiqot natijalariga ko'ra, O‘zbekistonlik o‘quvchilar axborot matnini badiiy matnga qaraganda yomonroq tushunishlari qayd etilgan. Shuningdek, o'quvchilar yuqoriroq darajadagi ko‘nikmalarda (talqin qilish, integratsiya va baho berish) oqsashlari qayd etilgan. 2021-yilda o'tkazilgan EGRA taqdiqotlarida o'quvchilarning matnni tushunishi 5-sinfga borib keskin tushishi https://www.gazeta.uz/ru/2022/05/06/egra-egma/.

Badiiy matnning o'qish ko'nikmalari, so'z boyligi va tilni bilishni rivojlantirishdagi, shuningdek, insonni tarbiyalashdagi rolini inkor etmagan holda, o'qish savodxonligini faqat badiiy matnlar bilan cheklash noto'g'ri va xalqaro tadqiqotlarga zid. Maktabda o'quvchi bilimning katta qismini matn o'qish (darsliklarni o'qish, qo'shimcha adabiyotlarni o'qish) orqali oladi va bu matnlar faqat badiiy bo'lmaydi. Agar o'quvchiga boshlang'ich maktabdan badiiy bo'lmagan, hatto chiqizli bo'lmagan (masalan, infografika, jadval va hokazo shakllarda) matnlarni tushunish, talqin qilish, solishtirish, ulardan o'ziga kerakli axborotlarni olish, hatto matnning ishonchligiga baho berishni o'rgatmasak, o'quvchi yuqori sinflarga o'tgan sari - fanlar mazmuni murakkablashgan sari - darsliklar, o'quv adabiyotlari, qo'shimcha manbalardagi ma'lumotlarni tushunmay boraveradi va boshqa fanlar bo'yicha ham bazaviy savodxonlik darajasiga chiqa olmaydi (buni PISA-2022 https://www.gazeta.uz/oz/2023/12/06/pisa/ ham ko'rsatib berdi).

Shunday ekan:

1) nega boshlang'ich sinflarda "o'qish savodxonligi" fani faqat badiiy matnlarni tushunishni qamrab olgan va mohiyatan adabiyot fanining boshlang'ich sinflar uchun variantiga aylanib qolgan?

2) modomiki ona tilini o'qitishda kommunikativ yondashuv (2021-yilgi, ayrimlar hech qanday tadqiqotlarsiz "musor" deya ta'riflayotgan dasturlarda olib kirilgan) yondashuv saqlab qolingan ekan, o'qish ko'nikmalarini (xoh u badiiy matn bilan ishlash bo'lsin, xoh badiiy bo'lmagan) ona tili darslarida rivojlantirish mantiqan to'g'ri va samaraliroq bo'lmaydimi?

Milliy o'quv dasturi muhokamasi

"Davlat va huquq asoslari" fani dasturi loyihasi boʻyicha. Pedagog Jalol Boltayev eʼlon qilgan https://t.me/TESTLIDER qoʻshilaman. Bu haqidagi fikrlarimni "Xalq taʼlimi info" bildirganman.

1. Dasturdagi oʻquv maqsadlarida Blum taksonomiyasining quyi darajalariga - bilish (yodlash) va tushunishga eʼtibor haddan tashqari kuchayib ketgan. Ayniqsa, tayanch taʼlim (8-9 sinflar) bosqichida. Yuqori darajadagi koʻnikmalarga juda kam oʻrin ajratilgan.

2. Dasturning hozirgi tahririda oʻquvchini ongli inson, ongli fuqaro sifatida koʻrib, huquq va uning manbalari mohiyatini tushunishiga eʼtibor qaratish oʻrniga, uni potensial jinoyatchi sifatida koʻrib, jazo bilan qoʻrqitish ustunlik qilmoqda. Maqsad, misol uchun, bezorilikni bu ishi notoʻgʻri ekani uchun, ongli ravishda qilmaydigan shaxsni emas, bezorilikka qonunda belgilangan sanksiya tufayli, qoʻrquv tufayli qilmaydigan shaxsni tarbiyalash boʻlib qolgan. Yaʼni huquqni oʻqitishga nisbatan demokratik jamiyatning emas, totalitar davlatning yondashuvi ustuvor boʻlib qolgan. Bu - fundamental jihatdan notoʻgʻri.

P.S. Britaniya, xususan, Kembrijning oʻrta maktablar uchun huquq dasturi bunday tamoyil asosida tuzilmagan.

Milliy o'quv dasturi muhokamasi

Respublika ta'lim markazi e'lon qilgan Milliy o'quv dasturlari muhokamasi davom etmoqda. Biologiya dasturi loyihasiga oid murojaat kelib tushdi. Murojaat muallifi - maktab biologiya o'qituvchisi. Uning yozishicha, dastur loyihasidan biologiya o'qituvchilari norozi bo'lishmoqda. Quyida mutaxassisning fikrlari to'liq keltirilgan:

Milliy dastur (Biologiya) bo'yicha o'qituvchilar norozi bo'lishmoqda.

Dastur xalqaro Cambridge IGCSE Biology (0610) dasturidan deyarli so‘zma-so‘z tarjima qilingan va mexanik ravishda ko‘chirilgan. Kembrij ta’lim tizimida IGCSE (0610) − bu 14-16 yoshli o‘quvchilar uchun mo‘ljallangan boshlang‘ich va umumiy ta’lim bosqichidir. Kembrijda chuqurlashtirilgan ta’lim AS & A Level (9700) bosqichida o‘tiladi. Ishchi guruh xalqaro tajribaning faqat boshlang‘ich (IGCSE) qismini ko‘chirib, uni O‘zbekistonning 7, 8, 9, 10 va 11-sinflariga sun’iy ravishda yoyib chiqqan. A-Level darajasidagi asosiy va fundamentallashgan bilimlar tushirib qoldirilgan. Natijada milliardlab mablag‘ evaziga mualliflik ishlanmasi emas, balki xalqaro dasturning yuzaki va chala tarjimasi yaratilgan.

11-sinf dasturida genetika faqat monoduragay chatishtirish, Pennet katagida genotiplarni aniqlash, qon guruhlari va jins genetikasi bilan cheklangan. Diduragay va poliduragay chatishtirish (Mendelning 3-qonuni), Morgan qonunlari (genlarning birikib irsiylanishi va krossingover), xromosoma nazariyasi hamda genlarning o‘zaro ta’siri (komplementarlik, epistaz, polimeriya) butunlay chiqarib tashlangan. Maktabni bitirayotgan o‘quvchi murakkab irsiy masalalarni yechish ko‘nikmasiga ega bo‘lmaydi. Bu holat bitiruvchilarning milliy hamda xalqaro biologiya olimpiadalarida (IBO) sharmandali muvaffaqiyatsizlikka uchrashiga olib keladi.

Dasturga "hajm" berish va soat hajmini to‘ldirish uchun bir xil tushunchalar sun’iy ravishda maydalangan. Masalan, 11-sinf TF bo‘limida gameta, DNK, gen, allel, genotip, fenotip, gomozigota kabi oddiy lug‘at atamalarining har biriga alohida natija kodi ajratilgan (B11.TF.06–22). Gullarning changlanishi va tuzilishi 9, 10 va 11-sinf dasturlarida uch xil bo‘lim (TF, HJ, ES) ostida bir xil mazmunda qayta-qayta berilgan.

Shuningdek, 11-sinfda fundamental Genetika va Molekulyar biologiyaga bor-yo‘g‘i 15-20 ta natija ajratilgani holda, ma’lumot xarakteridagi Ekologiyaga 54 ta maqsad (B11.ES.01–54) berilgan. Bu o‘quvchi va o‘qituvchini monoton, zerikarli va samarasiz mehnatchiga aylantiradi.

Dasturda xalqaro tajriba deya ko‘rsatilgan amaliy va laboratoriya mashg‘ulotlari respublikadagi maktablarning moddiy-texnik bazasiga mutlaqo mos emas:
Dasturga kiritilgan Benedikt eritmasi, Biuret reaksiyasi, DXFIF (2,6-dixlorofenolindofenol) bilan C vitaminini titrlash, dializ naychalari orqali osmosni o o‘rganish, EKG va puls-oksimetr uskunalaridan foydalanish kabi laboratoriyalar respublikamizdagi 10 000 dan ortiq maktabning 95 foizida mavjud emas.
Reaktiv va asbob-uskunalar bilan ta’minlanmagan maktabda bu o‘quv topshiriqlari amalda bajarilmaydi. Natijada o‘qituvchilar qog‘ozda "o‘tildi" deb hisobot berishga, o‘quvchilar esa amaliyotni shunchaki quruq yodlashga (abstrakt tasavvur qilishga) majbur bo‘ladi.

Bir gap bilan aytganda, shu dasturni tuzgan pedagog o'zi yaxshi bilmaydigan mavzularni chiqarib tashlagan. O'zi yaxshi bilgan mavzularni suniy ko'paytirgan.

Yana bir muammo: dasturda faqat quyi kognitiv darajalarini qoldirilgan, yaʼni dastur faqat bilishga qaratilgan.

Shu dastur bo'yicha jiddiyroq ish olib borish kerak deb o'ylayman. Chiqarib tashlangan mavzularni nima sababdan chiqarilganini, qaysidir mavzularni suniy ko'paytirilganini huquqiy, amaliy tamomlama asoslab berishsin.

P.S. Yuqoridagilar - mutaxassisning fikri. Yuqorida bildirilgan fikrlar bo'yicha va umuman, dastur loyihasi bo'yicha qo'shimcha fikrlar, vazirlik yoki RTMning munosabati bo'lsa - ularni ham berishga tayyorman.