Psikoloji ve Felsefe | İnsan Davranışları

Sürekli yorgun olmanın nedeni her zaman uykusuzluk değildir. Bazen insanı asıl yoran, her şeyi gereğinden fazla düşünmek, sürekli kötü bir şey olacak diye korkmak ve kendine durmadan her şeyin yolunda olduğunu hatırlatmaya çalışmaktır. Her şey yolunda görünse bile zihnin bir türlü rahat etmez. Anksiyete, dışarıdan kimsenin fark etmediği bu iç mücadeleyle insanı fazlasıyla yorabilir.

Bir dahaki sefere konfor alanının dışına çıkmaktan korktuğunda kendine şunu hatırlat: “Korkmamın nedeni bunu yapamayacak olmam değil, daha önce yapmamış olmam.”

Sürekli tetikte olma hâli, toksik ilişkilerde kendini güvende ve rahat hissedememenin bir sonucu olarak ortaya çıkabilir. Söylediğin bir sözün ya da yaptığın küçük bir davranışın tartışmaya dönüşeceği endişesiyle yaşarsın. Zamanla zihnin, “Bir şey ters gidecek mi?” sorusuyla sürekli alarm hâlinde kalmaya başlar.

Bazen ihtiyacın olan şey bir cevap bulmak değil, aynı soruları tekrar tekrar sormayı bırakmaktır. “Ya bana kızgınsa?” “Ya bir şeyler ters gidiyorsa?” “Ya bu his ciddi bir şeyin işaretiyse?” “Ya hiç iyileşemezsem?” “Ya tekrar yaşarsam?” Anksiyeteli bir zihin, tek bir soruyu bile uzun süren bir araştırmaya dönüştürebilir. Ve bulduğun cevap çoğu zaman beklediğin huzuru vermez. Çünkü beş dakika sonra zihninde yeni bir soru belirir. Sorun her zaman cevabı bulamamak değildir. Bazen sorun, her soruya mutlaka bir cevap bulman gerektiğine inanmaktır.

Fark ettiniz mi, artık hiçbir şey gerçekten bizim değilmiş gibi hissettiriyor? Ciddi anlamda, fiziksel mağazalar giderek kayboluyor. Neredeyse her şey abonelik sistemine dönüşüyor. Artık bir şeye sahip olmuyoruz, sadece onu kullanma hakkını kiralıyoruz. İnternet olmadan oyun bile oynayamıyoruz. Gördüğümüz bir sanat eserini insan mı yaptı, yoksa yapay zekâ mı üretti, ayırt etmekte zorlanıyoruz. İlişkiler bile dijitalleşti. Her şey seçilmiş, filtrelenmiş ve geçici hissettiriyor. Her şey bir içerik. Her şey bir uygulama. Her şey aylık bir ödeme. Ve sanki sahip olduğumuz her şey yarın ortadan kaybolabilecekmiş gibi. Sürekli yüklenmeye çalışan bir gerçekliğin içinde yaşıyor gibiyiz. Her şey var ama aynı zamanda hiçbir şey tam olarak gerçek değilmiş gibi. İyi tasarlanmış, kullanımı kolay ama bir o kadar da yapay bir dünyanın içindeyiz. Ve bütün bunların insana ne kadar yabancılaştırıcı ve kafa karıştırıcı hissettirdiğinden neredeyse hiç bahsetmiyoruz.

Anksiyetesi olan insanlar bazen en küçük şeyleri bile aşırı düşünür. Aslında yaşanan olay o kadar önemli olduğu için değil, zihinleri hemen en kötü senaryoya gittiği için. Birinin mesajına geç cevap vermesi, yanlış bir şey söyleyip söylemediklerini sorgulamalarına neden olur. Karşı tarafın ses tonundaki küçük bir değişiklik bile bütün konuşmayı tekrar tekrar analiz etmelerine yol açar. Yaşananları zihinlerinde yeniden canlandırır, söylenenlerin altında gizli anlamlar arar ve sürekli aynı soruyu sorarlar: “Ya şöyle olursa?” Çünkü anksiyete, en sıradan durumları bile olduğundan daha ciddi ve tehdit edici hissettirebilir. Ve insanı asıl yoran şey, çoğu zaman yaşanan olayın kendisi değil, zihnin o olay hakkında durmadan ürettiği senaryolardır.

Kaygı döngüsüne girdiğinde kendine bunları hatırlat:

• “Belirsiz hissetmem normal. Daha önce de zor şeylerle başa çıktım; şimdi de gereken gücü bulabilirim.”

• “Endişelenmek geleceği değiştirmez, sadece bugünü tüketir. Şu anda kontrol edebildiğim şeye odaklanıyorum.”

• “Her ‘ya şöyle olursa?’ sorusunu çözmek zorunda değilim. Hayat ilerledikçe uyum sağlayabileceğime güveniyorum.”

• “Zor bir şey olsa bile, bununla adım adım başa çıkabilirim. Yalnız değilim ve düşündüğümden daha dayanıklıyım.”

• “Seni fark ediyorum anksiyete, ama ihtimallerin korkusuyla yaşamak zorunda değilim. Şu anda buradayım ve güvendeyim.”

Zihninin her yerde tehlike görmesi, her şeyi bir tehdit olarak algılaman gerektiği anlamına gelmez. Bazen önemsediğin için aşırı düşünürsün. Yanlış bir şey söylemiş olmaktan korktuğun için konuşmaları tekrar tekrar düşünürsün. Belirsizliğe tahammül edemediğin için sürekli güvence ararsın. Ama her rahatsız edici duygu, bir şeylerin yanlış olduğu anlamına gelmez. Her düşünce ilgini hak etmez. Her ihtimali önceden çözmek zorunda değilsin. Güvende olmak için her şeyi anlamana, tahmin etmene veya kontrol etmene gerek yok. Bir düşüncenin peşinden gitmeden onun var olmasına izin verebilirsin. Anksiyeteli hissederken bile kararlarını anksiyetene göre vermeyebilirsin. Bazen iyileşme, seni korumaya çalışan zihninle savaşmayı bırakıp ona farklı tepkiler vermeyi öğrendiğinde başlar.

Araştırmalar, anksiyetenin belirsizliğe tahammül etmekte zorlanmayla yakından ilişkili olduğunu gösteriyor. Bu yüzden zihnin kontrolü yeniden kazanmak için sürekli aşırı düşünmeye, gereğinden fazla plan yapmaya, her şeyi tekrar tekrar kontrol etmeye ve daha fazla çabalamaya başlar. Bunların hepsi, aslında bir kesinlik hissi yaratma çabasıdır. Ama sorun şu ki, bunları yaptıkça beynine “Güvende değiliz, tetikte kalmalıyız.” mesajını vermeye devam edersin. Asıl hedef, her şeyi kontrol etmek ya da gelecekte ne olacağını kesin olarak bilmek değildir. Belirsizliğin içinde de güvende kalabilmeyi öğrenmektir. Kendine şunu hatırlat: “Ne olacağını bilmiyorum ama ne olursa olsun bununla baş edebileceğime güveniyorum.”

Tartışmalardan sonra kimsenin özür dilemediği, sorunların konuşularak çözülmek yerine sadece zamanın geçmesine bırakıldığı ailelerde büyüyen insanlar, yetişkinliklerinde daha anksiyeteli olabilir. Kendilerini sürekli açıklama ihtiyacı duyar, yanlış anlaşılmamak için gereğinden fazla konuşur ve her şeyi açıklığa kavuşturmaya çalışırlar. Çünkü onlar için bir sorun çözülmeden kaldığında, içlerindeki huzursuzluk da devam eder. Belirsizlik, sadece cevapsız kalmış bir mesele değil, geçmişten tanıdıkları bir güvensizlik hissidir.

"Paranın sana saglayacağı en büyük güç, ihtişamlı bir lüks değil; çıkarlarına ters düşen her masadan hiç tereddüt etmeden kalkıp gidebilme özgürlüğüdür."

— Niccolo Machiavelli

Anksiyete seni sürekli henüz yaşanmamış bir geleceğe sürükler. Henüz gerçekleşmemiş ihtimallerin, bugün yaşayabileceğin huzuru elinden almasına izin verme.

Anksiyete, aşırı düşünme, korku ve kaçınma döngüsüne sıkışıp kalmaktır. Yaşadığın konuşmaları zihninde tekrar tekrar düşünürsün. Sürekli en kötü senaryoları hayal edersin. Ya kötü bir şey olursa diye korktuğun için harekete geçmekte zorlanırsın. Ama seni korkutan şeylerden kaçındıkça, korkunun üzerindeki etkisi daha da güçlenir. Çünkü kaçınmak kısa süreliğine rahatlatır ama uzun vadede anksiyeteyi besler. Bazen iyileşme, hâlâ anksiyeteli hissederken küçük bir adım atmakla başlar. Harekete geçmek için kendini tamamen hazır hissetmek zorunda değilsin. Çünkü anksiyetenin geçmesini bekleyerek değil, anksiyeteye rağmen harekete geçmeyi öğrenerek ilerlersin.

İnsanları kolayca hayatından çıkarabilmek ve kendini herkesten uzaklaştırmak, her zaman gurur duyulacak bir beceri değildir. Bazen bu, geçmişte kimseye güvenememekten ya da ihtiyaç duyduğunda yanında kimseyi bulamamaktan öğrendiğin bir korunma biçimidir. Bir noktadan sonra kimseye ihtiyaç duymamayı güç olarak görmeye başlarsın. İnsanlarla arana mesafe koymak, onlara güvenmekten daha kolay gelir. Ama kendini korumakla herkesten uzaklaşmak aynı şey değildir. Bazen gerçek güç, insanları hayatından çıkarmak değil; güvenli ilişkiler kurmayı ve gerektiğinde birine dayanabilmeyi yeniden öğrenmektir.

Tüm canlılara karşı nazik olun.
İşte gerçek din budur.

- Buddha

Zihnin sürekli en kötü senaryoları düşünüyorsa, bu negatif biri olduğun anlamına gelmez. Bu, sinir sisteminin sürekli tetikte kalmayı öğrendiği anlamına gelir. Kendini güvende hissetmekten çok, olası tehlikelere karşı hazırlıklı olmaya alışmışsındır. Kötü bir şey olacağını düşünmek, zamanla kendini hazırlıklı ve bir şekilde kontrol sahibi hissetmenin bir yoluna dönüşür. Bu yüzden her şey yolundayken bile zihnin rahatlamaz. Tam tersine, bu sakinliği sorgulamaya başlar. “Ya bir şeyler ters giderse?” Ve ortada gerçek bir tehlike olmasa bile, zihnin sürekli kötü bir şey olmasını beklemeye devam eder.

Bazen en zor şey, geçmişi geride bırakmak değil; yaşananların istediğin gibi sonuçlanmadığını kabul etmektir. Olanları zihninde tekrar tekrar düşünürsün. “Böyle olmamalıydı.” dersin. Sanki yeterince düşünürsen geçmişte yaşananları değiştirebilecekmişsin gibi hissedersin. Ama seni en çok yoran şey bazen yaşadığın olayın kendisi değil, olanları olduğu gibi kabul etmek yerine sürekli değiştirmeye çalışmandır. Hayat her zaman istediğimiz gibi ilerlemez. Bazen karmaşıktır, bazen adaletsizdir ve bazen ne kadar uğraşırsak uğraşalım bazı şeyleri değiştiremeyiz. İyileşmek ise her şey istediğin gibi olduğunda başlamaz. Bazen zaten yaşanmış olanla savaşmayı bıraktığında başlar. Yaşadıklarını kabul ettiğinde, hissetmen gereken duygulara izin verdiğinde ve “Böyle olmalıydı.” düşüncesinden yavaş yavaş uzaklaştığında... Çünkü kabullenmek, yaşananları onaylamak değildir. Artık değiştiremeyeceğin bir geçmişle mücadele etmeyi bırakmaktır.

Bir depresyon sebebi olarak; benliğinizle uyumlu olmayan bir hayat yaşamak…

Bazı kişiler çok aceleci olurlar. Genelde videoları 2xte izler, yavaşlığa tahammül edemezler. Elindeki iş bitmeden mola vermez bir an önce sonuca gitmek ister, önemli işleri ise hep erteler başlamakta zorlanırlar. Hızlı konuşur ve detaylı anlatırlar.

Bir psikolog olarak söyleyebilirim ki; insanlar genelde öfkesini hak eden insanlara değil de kendilerini yeterince seven ve onları affetmeye hazır olanlara patlarlar.

Duygusal derinliği ve entelektüel zekası sizinle benzer biriyle sohbet etmenin psikolojik anlamda rahatlatıcı bi etkisi var. Ve bunu kolay kolay bişeyde bulamazsınız. İnsana yaşadığını hissettiren önemli bi detay…